• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    30°C 28.7°C / 32.4°C
    3 BF
    37%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    28°C 23.8°C / 30.4°C
    2 BF
    41%
  • Πάτρα
    Σποραδικές νεφώσεις
    27°C 27.0°C / 32.6°C
    0 BF
    58%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 23.9°C / 26.6°C
    1 BF
    40%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 26.9°C / 26.9°C
    4 BF
    65%
  • Βέροια
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 24.0°C / 32.1°C
    1 BF
    49%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.5°C / 25.4°C
    0 BF
    29%
  • Αγρίνιο
    Σποραδικές νεφώσεις
    30°C 29.6°C / 29.6°C
    1 BF
    35%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 26.8°C / 30.2°C
    2 BF
    71%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 26.2°C / 27.9°C
    1 BF
    44%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    26°C 26.4°C / 28.8°C
    2 BF
    73%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.7°C / 27.3°C
    1 BF
    61%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.9°C / 24.9°C
    3 BF
    73%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    30°C 29.9°C / 29.9°C
    0 BF
    30%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    31°C 27.8°C / 31.6°C
    2 BF
    26%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    31°C 30.8°C / 30.8°C
    3 BF
    42%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    31°C 29.0°C / 32.5°C
    2 BF
    18%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.9°C / 26.3°C
    3 BF
    76%
  • Κατερίνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.9°C / 28.9°C
    3 BF
    56%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    25°C 25.2°C / 25.2°C
    1 BF
    51%

 ΒΛΑΝΤΙΜΙΡ ΝΑΜΠΟΚΟΦ. «Μαθήματα για τη ρωσική λογοτεχνία». Γκόγκολ, Γκόρκι, Ντοστογιέφσκι, Τολστόι, Τουργκένιεφ, Τσέχοφ. Μετάφραση: Ανδρέας Παππάς. Πατάκης, 2020. Σελ. 512

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ανατέμνοντας τη ρωσική λογοτεχνία

  • A-
  • A+

Ο Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ από το έτος 1940 παρέδιδε μαθήματα σε αμερικανικά πανεπιστήμια, αφενός για τους μεγάλους συγγραφείς της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, αφετέρου για τη μεταφρασμένη στ’ αγγλικά ρωσική λογοτεχνία. Ο Fredson Bowers επιμελήθηκε τον τόμο με τίτλο Μαθήματα για τη ρωσική λογοτεχνία, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πατάκη σε ρέουσα μετάφραση Ανδρέα Παππά. Πρόκειται για τις γραπτές σημειώσεις του συγγραφέα που αποτέλεσαν το αντικείμενο των παραδόσεών του χωρίς τον σκοπό δημοσίευσης.

Γι’ αυτό κατά την ανάγνωση του βιβλίου θα παρατηρήσει κανείς διαφορές στο ύφος και στην έκταση των κειμένων, αλλά και στον τρόπο παρουσίασης των συγγραφέων και των επιμέρους έργων τους. Αυτού του τύπου οι «υψομετρικές» διαφορές μπορεί να κουράσουν τον αναγνώστη που ζητάει συγκεκριμένο ρυθμό ή και ειρμό. Ο επιμελητής του έργου, πάντως, δίνει επαρκείς εξηγήσεις για τους λόγους αυτών των διαφορών και η αναγνωστική επιμονή θα αναδείξει την ουσία των σημειώσεων του Ναμπόκοφ για τη λογοτεχνία της πατρίδας του.

Στην έκδοση εντάσσεται και ένα μικρό σχετικά δοκίμιο με τίτλο «Ρώσοι συγγραφείς, λογοκριτές και αναγνώστες», στο οποίο ο Ναμπόκοφ αναπτύσσει εν συντομία τη λογοτεχνική κατάσταση στην προεπαναστατική Ρωσία του τέλους του 19ου αιώνα, εκεί δηλαδή που ο Ρώσος λογοτέχνης προσπαθούσε και μπορούσε ακόμη να γράφει ελεύθερα τις σκέψεις του παρά τις απρόβλεπτες αντιδράσεις από τους τσάρους και τους κάθε λογής μικρόνοες λογοκριτές. Αντίθετα, στηλιτεύει αμείλικτα το καθεστώς, θεωρώντας ότι έθεσε «τις βάσεις για μία λογοτεχνία πρωτόγονη, η οποία χαρακτηριζόταν από επαρχιωτισμό, “πολιτικοποιημένη”, που ελεγχόταν απόλυτα από το κράτος, εξαιρετικά συντηρητική και συμβατική».

Πώς όμως άνθησε η λογοτεχνία του 19ου αιώνα και των πρώτων χρόνων του 20ού; Πώς οι Ρώσοι συγγραφείς, όπως ο Τσέχοφ, ο Τουργκένιεφ ή ο Τολστόι, κέρδισαν τη δόξα της αιωνιότητας στο κλασικό ρεπερτόριο της παγκόσμιας λογοτεχνίας; Ο Ναμπόκοφ δίνει την εξήγηση: χάρη στον επαρκή και «αξιοθαύμαστο» αναγνώστη. Oπως γράφει ο ίδιος, «θα έλεγα ότι απ’ όλους τους χαρακτήρες που πλάθει ένας μεγάλος συγγραφέας, οι πιο ενδιαφέροντες είναι οι αναγνώστες του… Ο καλός, ο υψηλών προδιαγραφών αναγνώστης δεν ταυτίζεται με τον πρωταγωνιστή ή την πρωταγωνίστρια του βιβλίου, αλλά με το πνεύμα που συνέλαβε και έγραψε αυτά που διαβάζει». Οι παραδόσεις του Ναμπόκοφ στηρίζονται σε αυτό το αξίωμα. Σημαντικά έργα της ρωσικής λογοτεχνίας παρουσιάζονται με την παράθεση μεγάλων κειμενικών εκτάσεων συνοδευόμενα από λεπτουργική ανάλυση, απαιτώντας την υπομονή του αναγνώστη. Φωτίζοντας τις «γωνίες» των έργων, ο Ναμπόκοφ οριστικοποιεί «την ανάφλεξη των αισθήσεων χωρίς την οποία ένα βιβλίο είναι νεκρό σώμα».

Το ταξίδι στη ρωσική λογοτεχνία αρχίζει με τον Νικολάι Γκόγκολ και το έργο του Νεκρές Ψυχές. Ο Ναμπόκοφ με αφοριστικό ύφος επιτάσσει τον αναγνώστη να μην παρασυρθεί από τους «κοινωνιολογίζοντες Ρώσους κριτικούς» και να διαβάσει το έργο σαν δημιούργημα της γόνιμης φαντασίας του Γκόγκολ, που γράφτηκε μάλιστα υπό καθεστώς πνευματικού μόχθου. Είναι η γενική θέση του Ναμπόκοφ όταν προσεγγίζει κριτικά τα έργα λογοτεχνίας. Απορρίπτει τις ηθικολογίες και τα κοινωνικά μηνύματα ενώ εξαίρει τη μουσική των κειμένων, την τάξη των λέξεων, την εσωτερική ζωή τους.

Για τον Τουργκένιεφ λέει ότι δεν είναι μεγάλος συγγραφέας αλλά απλώς ευχάριστος και μαζί με τον Γκόρκι και τον Τσέχοφ τους θεωρεί παγκόσμιους αλλά όχι ανάλογης με τη φήμη τους λογοτεχνικής αξίας. Για τον Ντοστογιέφσκι είναι γνωστή η αρνητική εμμονή του. Ξεκινά από το αξίωμα ότι η λογοτεχνικότητα στα έργα αναδύεται μόνο από την καλλιτεχνική τους αξία, που κι αυτή απορρέει από την έμπνευση του συγγραφέα. «Απ’ αυτήν την οπτική λοιπόν ο Ντοστογιέφσκι δεν είναι μεγάλος αλλά μέτριος συγγραφέας, με σελίδες που διακρίνονται για το υψηλής ποιότητας χιούμορ τους, αλλά και με σελίδες όπου κυριαρχούν η φλυαρία και οι κοινοτοπίες».

Αντίθετα έχει σε μεγάλη εκτίμηση τον Τολστόι. Γράφει γι’ αυτόν ότι είναι ο μεγαλύτερος Ρώσος πεζογράφος που τον διαβάζεις γιατί απλώς δεν μπορείς να σταματήσεις. Το πρώτο πράγμα που επισημαίνει στην κριτική του είναι αν ο Τολστόι έχει «προσβληθεί» από το ιδεολογικό μικρόβιο που αποκαλείται «μήνυμα». Θεωρεί λοιπόν ότι η ιδεολογική του αναζήτηση στα λογοτεχνικά του έργα ήταν ήπια και απομακρυσμένη από την τρέχουσα πολιτική πραγματικότητα. Αποφαίνεται ότι τον Τολστόι τον απασχολούσαν «τα διαχρονικά θέματα της Ζωής και του Θανάτου». Η ανάλυσή του για την Αννα Καρένινα άνετα μπορεί να λειτουργήσει ως μία εμβριθής εισαγωγή για τον αναγνώστη που θα ασχοληθεί με το πολυσέλιδο αυτό έργο.

Εντυπωσιακή είναι η απόδοση της αισθητικής μορφής στο έργο του Τσέχοφ. Ενώ δεν τον θεωρεί γλωσσοπλάστη όπως τον Γκόγκολ, καταφέρνει να μεταδώσει στον αναγνώστη μια αίσθηση αυθεντικής λογοτεχνίας πολύ πιο άμεση και πιο βαθιά απ’ ό,τι πολλοί συγγραφείς κομψοεπείς και λεπτολόγοι. «Ο βασικός λόγος που το πετυχαίνει αυτό είναι ότι στα έργα του κυριαρχεί πάντα ένα γκρίζο χρώμα...».

Οι παραδόσεις του Ναμπόκοφ είναι γεμάτες από τον υποκειμενισμό ενός μοναχικού αναγνώστη. Δεν διαλέγεται με τα κριτικά ρεύματα του καιρού του, ίσως γιατί ο ίδιος δεν εξαρτούσε την επίδραση των κειμένων από το νόημά τους, όπως κάποια σύγχρονά του θεωρητικά ρεύματα. Αντίθετα ήταν προσηλωμένος στο «χρώμα» των έργων, στη βαθιά εντύπωση, στην αισθητική απόλαυση των γλωσσικών πλεγμάτων. Τα λογοτεχνικά έργα των Μαθημάτων περιγράφονται όπως ένας ζωγραφικός πίνακας, με την ένταση του λόγου και του πάθους που διέκρινε και τον ίδιο τον Ναμπόκοφ ως λογοτέχνη.

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ατομικά και συλλογικά τραύματα
Η συγγραφέας διυλίζοντας την εικόνα εισχωρεί όλο και βαθύτερα μέχρι να την κάνει τρισδιάστατη και να αποκαλύψει το τι προϋπήρξε, τη σύνθεσή της με τις υπόλοιπες, αλλά και για να προοικονομήσει τα...
Ατομικά και συλλογικά τραύματα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Δυο αξιοπρόσεκτες φωνές στη μικρή φόρμα
Μιχάλης Τσιμπλάκης: Αρδεύοντας κυρίως από το πηγάδι της φαντασίας και της προσωπικής αναζήτησης αλλά και από αυτό της ιστορικής μνήμης, των στοχασμών και της προσεκτικής παρατήρησης. Μανώλης Σημαντήρας: Με...
Δυο αξιοπρόσεκτες φωνές στη μικρή φόρμα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αναρχη επινόηση του χρόνου και του εαυτού
Παρότι δύσκολο να καταταγεί ειδολογικά, ο Χρονοσεισμός αποτελεί αντιπροσωπευτικό δείγμα του συνολικού έργου του Βόνεγκατ, καθώς ο αυτοβιογραφικός χαρακτήρας, η σάτιρα, ο στοχασμός και η επιστημονική φαντασία,...
Αναρχη επινόηση του χρόνου και του εαυτού
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τα μυστικά της ύπαρξης
Ο συγγραφικός φακός του ποιητή, διατηρώντας τη λυρική του ποιότητα, εστίασε στον αληθινό πυρήνα των πραγμάτων, σ΄ αυτά που κάπως μεγαλόσχημα -αλλά επί της ουσίας αόριστα κι αφηρημένα- ονομάζουμε «μεγάλα...
Τα μυστικά της ύπαρξης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ιστορίες-φάρμακα σε νοσηρούς καιρούς
Ο ποιητής, παιδοψυχίατρος και ψυχαναλυτής Θανάσης Χατζόπουλος γράφει δύο αλληγορικές ιστορίες που μιλάνε για το κακό που πληγώνει τους ανθρώπους και για την πάλη να απαλλαγούν από τη σύγχυση και τις δεσμεύσεις...
Ιστορίες-φάρμακα σε νοσηρούς καιρούς
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στα χρόνια του υπαρκτού σοσιαλισμού
Παρά τον ελεγειακό τόνο στο σημείωμα του ώριμου συγγραφέα στο οπισθόφυλλο για το οριστικό ναυάγιο των ιστορικών πραγματώσεων του κομμουνισμού, η δεσπόζουσα θεματική του βιβλίου (που διασώζει φάσεις της...
Στα χρόνια του υπαρκτού σοσιαλισμού

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας