Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μπορεί ένα βιβλίο να «ακουστεί»;

Βάιος Λιαπής

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μπορεί ένα βιβλίο να «ακουστεί»;

  • A-
  • A+
Mathesis. Αρχαίο ελληνικό θέατρο και δράμα. Κύκλος διαδικτυακών μαθημάτων.

Δεν θα ήταν υπερβολή να πει κανείς ότι, για τα μέτρα της σημερινής Ελλάδας, στην πλατφόρμα διαδικτυακών μαθημάτων Mathesis των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης συντελείται μια μικρή κοσμογονία. Δεν θα μιλήσω για την ποιότητα των μαθημάτων, αλλά θα περιοριστώ στους αριθμούς.

Στα 36 μαθήματα που έχει προσφέρει δωρεάν στα πέντε χρόνια λειτουργίας της η πλατφόρμα έχουν εγγραφεί 66.000 «φοιτητές» και 42.000 από αυτούς ολοκλήρωσαν επιτυχώς τα μαθήματά τους, παρά το γεγονός ότι το πιστοποιητικό που πήραν δεν έχει καμία πρακτική σκοπιμότητα.

Η δική μου ωστόσο απόπειρα (ενός είδους πείραμα, αν θέλετε) ήταν να ακούσω ένα τέτοιο μάθημα όχι ως μάθημα αλλά ως βιβλίο. Αφιέρωσα λοιπόν σε ένα Σαββατοκύριακο περίπου 12 ώρες ακρόασης, όσες πάνω-κάτω ώρες θα αφιέρωνα για το διάβασμα ενός καλού βιβλίου, για να ακούσω τη σειρά των παραδόσεων του Βάιου Λιαπή πάνω στο αρχαίο ελληνικό θέατρο.

Κάποιες φορές προσέφυγα στο οπτικό υλικό του μαθήματος, ιδίως όταν γινόταν λόγος για κάποια ζωγραφική παράσταση θεατρικών δρωμένων, αλλά κατά κανόνα δεν έβλεπα∙ άκουγα.

Στο τέλος είχα τη βεβαιότητα ότι «διάβασα» ένα κατατοπιστικό αλλά και γοητευτικό εγχειρίδιο για την αρχαία τραγωδία και κωμωδία. Δεν το τοποθέτησα στη βιβλιοθήκη μου, για να ανατρέξω ενδεχομένως πάλι σε αυτό, αλλά ξέρω ότι υπάρχει στον υπολογιστή μου και είναι πάντοτε διαθέσιμο.

Η ολοκληρωμένη αίσθηση που αποκόμισα προήλθε βεβαίως από την ποιότητα του λόγου και την πληρότητα του υλικού που προσφέρει ο Λιαπής. Ως προς το υλικό, εκτίθεται ένα ευρύ φάσμα πνευματικών εξελίξεων, που ξεκινά από τη γέννηση της τραγωδίας στην Αθήνα του 5ου αιώνα και φτάνει μέχρι την αναβίωση του αρχαίου δράματος στη νεότερη Ευρώπη και τον αντίκτυπό της στην ταραγμένη νεοελληνική πραγματικότητα.

Οι τρεις μεγάλοι Τραγικοί και ο Αριστοφάνης αποτελούν, όπως είναι λογικό, το επίκεντρο του μαθήματος, ιδιαίτερο όμως βάρος δίνεται και στην «υλική» πλευρά της αρχαίας παράστασης: στις αθηναϊκές γιορτές και τον θεατρικό διαγωνισμό, στο ανέβασμα του δράματος, στο κοινό του θεάτρου και τις αντιδράσεις του, στους χορηγούς, στους ηθοποιούς και στα σκηνικά.

Και επειδή μιλάμε για ακρόαση, ακόμη πιο σημαντική για την επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήματος είναι η ποιότητα του λόγου που εκφέρεται. Ο Λιαπής είχε μπροστά του ένα καλά οργανωμένο κείμενο στο οποίο προσέτρεχε, επέτρεψε στον εαυτό του λίγες παρεκβάσεις και σχεδόν κανέναν αυτοσχεδιασμό, δεν έχασε καμιά στιγμή τον ειρμό του, ενώ δεν αποσιωπήθηκαν ούτε η πολυπλοκότητα των θεμάτων ούτε οι διαφωνίες των ειδικών. Τέλος, όσο βαρύνουσα είναι στο έντυπο βιβλίο η γλωσσική έκφραση, άλλο τόσο σημαντικά είναι στο ακουστικό βιβλίο η σωστή άρθρωση και ο επιτονισμός της φωνής.

Ο λόγος που γράφω αυτό το σημείωμα σε μια στήλη αφιερωμένη στο βιβλίο είναι η μελαγχολική διαπίστωση ότι το βιβλίο, όπως το ξέραμε, αργοπεθαίνει. Διαβάζουν ακόμη αυτοί που έμαθαν το διάβασμα, αυτοί που εξακολουθούν να το χρειάζονται. Και αυτοί όλο μειώνονται, παρά την αύξηση του προσδόκιμου ζωής. Οι πολύ πολύ νέοι δεν έχουν βάλει ποτέ το βιβλίο στη ζωή τους, ενώ οι απλώς νέοι δεν καταφεύγουν στο έντυπο βιβλίο παρά μόνο για τις ανάγκες των σπουδών τους, αλλά και εκεί το λάπτοπ φαίνεται να είναι πιο απαραίτητο από το βιβλίο.

Η αγορά βιβλίων, η συστηματική ανάγνωση, η δημιουργία μιας προσωπικής βιβλιοθήκης είναι πλέον γι’ αυτήν τη γενιά μια εξαίρεση για εκκεντρικούς – για λίγους που προφανώς πάντοτε θα υπάρχουν. Και όμως η γενιά αυτή δεν υστερεί σε τίποτε από τις προηγούμενες ως προς την ενημέρωση και (με την ευρεία έννοια) ως προς τη μόρφωσή της. Μόνο που η ενημέρωση και η μόρφωση δεν περνούν πια μέσα από το βιβλίο.

Ελπίζω να μην κατηγορηθώ για γεροντικό συντηρητισμό – η υποτιθέμενη σοφία των πρεσβυτέρων, ως γενική προσέγγιση, μου είναι ιδιαίτερα απωθητική. Εκείνο που με προβληματίζει είναι το ερώτημα «μετά το βιβλίο τι;». Η οθόνη και η εικόνα είναι σίγουρο ότι έχουν πάρει πλέον τη θέση της τυπωμένης σελίδας.

Προϋποθέτουν όμως μια εντελώς διαφορετική σχέση με τον χρήστη, έναν χρήστη που δεν μπορεί ή δεν θέλει να έχει πλέον την απομόνωση και την προσήλωση που απαιτεί η συστηματική ανάγνωση. Και αν η αντικατάσταση του εντύπου με την οθόνη λειτουργεί χωρίς μεγάλες δυσκολίες για την εφημερίδα, το περιοδικό ή την εγκυκλοπαίδεια, δεν ισχύει το ίδιο για το βιβλίο.

Η οθόνη ενημερώνει, αλλά ταυτοχρόνως κουράζει και διασπά την προσοχή του χρήστη, δεν προσφέρεται για πολύωρη και προσεκτική ανάγνωση. Γι’ αυτό και το ηλεκτρονικό βιβλίο, που στην αρχή τρομοκράτησε τους παραδοσιακούς εκδότες, ουσιαστικά έχει αποτύχει.

Η δική μου λοιπόν εμπειρία λέει ότι το αυτί μας είναι λιγότερο κουρασμένο από το μάτι μας. Αν δεν μπορούμε να διαβάσουμε ένα βιβλίο, είτε στο χαρτί είτε στον υπολογιστή, μπορούμε ενδεχομένως να το ακούσουμε. Να το ακούσουμε, άλλοτε πλήρως συγκεντρωμένοι και άλλοτε λιγότερο, όπως όταν μετακινούμαστε, οδηγούμε ή κάνουμε κάποιες μηχανικές δουλειές.

Πράγμα που σημαίνει ότι «ακουστικό» δεν μπορεί να γίνει το κάθε βιβλίο. Η απαιτητική λογοτεχνία και η βαριά επιστήμη σίγουρα δεν προσφέρονται. Πολλά άλλα όμως είδη λόγου, με τον κατάλληλο μεσάζοντα, είναι εξίσου γοητευτικά στην προφορική και στη γραπτή εκδοχή τους.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ημερολόγιο Covid-19
Η στήλη αυτή είναι έκτακτη. Οσο και αναγκαία. Ευελπιστούμε η διάρκειά της να είναι βραχύβια. Σήμερα φιλοξενούμε τις εγγραφές του δοκιμιογράφου και πανεπιστημιακού Νικήτα Σινιόσογλου και της πεζογράφου Δήμητρας...
Ημερολόγιο Covid-19
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η πραγματικότητα εφιάλτης, το όνειρο πραγματικότητα
Ο Στάθης Ιντζές, γεννημένος στη Λάρισα το 1986, εκτός της συγγραφικής και μεταφραστικής του ιδιότητας, είναι γνωστός και από τις Εκδόσεις Ενύπνιο, τις οποίες διευθύνει, όπως και από τον ενεργό ρόλο του στις...
Η πραγματικότητα εφιάλτης, το όνειρο πραγματικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σκαμπρόζικες φέτες ζωής
Στο εντυπωσιακό βιογραφικό του Τηνιακού στην καταγωγή πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα μόλις προστέθηκε και η ανά χείρας συλλογή αφηγημάτων: μικρές ιστορίες και μικροδιηγήματα, λαογραφικά ενσταντανέ και...
Σκαμπρόζικες φέτες ζωής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ηθική των μηχανών και το πνεύμα της κατσαρίδας
Ο σπουδαίος μαθηματικός Αλαν Τιούρινγκ, πατέρας της επιστήμης των υπολογιστών, συζητά με τον Τσάρλι, τον ήρωα και αφηγητή του μυθιστορήματος, για το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης.
Η ηθική των μηχανών και το πνεύμα της κατσαρίδας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φιλιωμένος με τους νεκρούς
Ο ποιητής Τάσος Πορφύρης (γενν. 1931) της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς, μετά τον συγκεντρωτικό τόμο της ποίησής του, «Νεμέρτσκα», 1961-2011, και το «Οι μέσα μας πληγές» (2015), μας προσκομίζει το νέο του...
Φιλιωμένος με τους νεκρούς
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η οδύσσεια ενός δασκάλου
Γεννημένος στη Νέα Κίο Αργολίδας από Μικρασιάτες πρόσφυγες, ο Στρατής Χαβιαράς σημαδεύτηκε, όπως και η γενιά του, από τον ζόφο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.
Η οδύσσεια ενός δασκάλου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας