Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η λέξη από «Ι»

TERRY EAGLETON. «Ιδεολογία. Μια εισαγωγή». Επιστημονική επιμέλεια: Ευγενία-Μυρτώ Σηφάκη. Μετάφραση: Μελέτης Λάμπρου.Πεδίο, 2019, σελ. 384

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η λέξη από «Ι»

  • A-
  • A+

Φαντάζει απίστευτο αλλά είναι αληθινό: το βιβλίο του –πολυμεταφρασμένου και στα καθ’ ημάς– Τέρι Ιγκλετον Ιδεολογία: Μια εισαγωγή, δημοσιευμένο πρώτη φορά πριν από τριάντα σχεδόν χρόνια, έρχεται εν έτει 2019 να καλύψει ένα κενό στην ελληνική βιβλιογραφία, όντας η πρώτη γενική εισαγωγή στην ιδεολογία από μαρξιστική σκοπιά που κυκλοφορεί στα ελληνικά. Για μια παράδοση που βασίστηκε περισσότερο από κάθε άλλη στην έννοια της ιδεολογίας και για μια χώρα όπου η μ

αρξιστική γραμματεία δεν υπήρξε ποτέ, εδώ και πολλές δεκαετίες, είδος εν ανεπαρκεία, η διπλή αυτή απουσία μοιάζει υπερβολικά δυσεξήγητη για να αποδοθεί αποκλειστικά στις χρόνιες καχεξίες της ελληνικής πνευματικής και βιβλιακής κίνησης. Πιθανότατα έχει επίσης να κάνει με το ίδιο το αντικείμενο: είναι αρκετά δύσκολο μια στρατευμένη έννοια να αποστρατευτεί, τρόπον τινά, και να μελετηθεί με παιδαγωγική πρόθεση σε όλη τη γενικότητά της από έναν ή περισσότερους θεωρητικούς που εξακολουθούν να υιοθετούν την ίδια αυτή στράτευση.

Ο Ιγκλετον, ωστόσο, αυτό ακριβώς φιλοδοξεί να κάνει, κερδίζοντας πολλά στην πορεία, αλλά, αναπόφευκτα, υπομένοντας και ορισμένες απώλειες.

Κέρδη και απώλειες προκύπτουν από την ίδια πηγή, την ιδιάζουσα ιστορική τοποθέτηση του Ιγκλετον απέναντι στην ιδεολογία, την οποία, όπως είπαμε, βλέπει την ίδια στιγμή με μαρξιστικό πολιτικό κριτήριο: «Η λέξη ιδεολογία», γράφει εξαρχής (σελ. 37), «είναι ένα κείμενο που υφαίνεται από έναν ολόκληρο ιστό διαφορετικών εννοιολογικών νημάτων» (η έμφαση στο «κείμενο» είναι του Ιγκλετον, η έμφαση στη «λέξη» δική μας).

Ως μαρξιστής ιστορικός των ιδεών, ο Ιγκλετον, ακολουθώντας τον Πέρι Αντερσον και ενδεχομένως μια ευρύτερη και ιδιαζόντως βρετανική παράδοση στη σύγχρονη ριζοσπαστική διανοητική ιστορία, ανάγει το αντικείμενό του σε μια λέξη επιδεκτική εκτύλιξης σε κείμενα – μια λέξη νοούμενη έτσι και η ίδια σαν ένα περίπλοκο κείμενο που εκτείνεται σε πολλούς αιώνες και διαφορετικές παραδόσεις, από τις οποίες τη σημαντικότερη θέση (τα δύο τρία του βιβλίου) καταλαμβάνει ο μαρξισμός, ενώ γύρω του, στο πριν και στο μετά των γραπτών τεκμηρίων, απλώνονται οι ρίζες της ιδεολογίας στον φιλελεύθερο Διαφωτισμό και οι μαραμένες εκβλαστήσεις της στον «μεταμοντερνισμό», «(νεο)πραγματισμό» ή «(μετα)δομισμό» των ημερών μας.

Ως απόρροια αυτής της επιλογής, ο Ιγκλετον, μετά από μια συστηματική πλην κάπως αφηρημένη εισαγωγή, μας προσφέρει μια πολύ χρήσιμη ανάλυση της σκέψης του Ντεστί ντε Τρασί, του ηγέτη του κινήματος των Ιδεολόγων επί Γαλλικής Επανάστασης και Ναπολέοντα Α', του οποίου το σχέδιο για μια υλιστική επιστήμη των ιδεών με το νεόκοπο όνομα «ιδεολογία» δεν άργησε να υποπέσει στη δυσμένεια του μετεπαναστατικού καθεστώτος.

Η αφήγηση περνά έπειτα στους Μαρξ και Ενγκελς, από τη Γερμανική Ιδεολογία μέχρι το Κεφάλαιο, στον δυτικό μαρξισμό, από τον Λούκατς έως τον Μπουρντιέ, μέσω του Γκράμσι, του Αντόρνο, του Αλτουσέρ και άλλων, για να καταλήξει στην «post-» σκέψη του σήμερα, για την οποία ο Ιγκλετον, σε γνήσια λουκατσιανό πνεύμα, καταστρώνει μια πολεμική γενεαλογία που ανάγεται στον «ανορθολογισμό» του Σοπενάουερ, του Νίτσε και του Σορέλ, και φτάνει μέχρι τους Ντε Μαν, Φουκό, Μποντριγιάρ, Φις, Λακλάου, κ.ά.

Θα έλεγε κανείς ότι όσο προχωρά το ιστορικό κύριο μέρος του βιβλίου τα κέρδη βαίνουν μειούμενα, αντιστρόφως ανάλογα με τις απώλειες: ο Ιγκλετον βρίσκεται στα καλύτερά του όταν πραγματεύεται τον Τρασί και τους Μαρξ και Ενγκελς, προοδευτικά όμως πρυτανεύει η (ενίοτε απολαυστική) πολεμική του διάθεση, με γνώμονα σίγουρα και τα προσωπικά του διαβάσματα, προπάντων όμως το κατά πόσο οι θεωρητικοί που συζητά μπορούν να βρεθούν υπόλογοι για απαισιοδοξία και εγκατάλειψη της πολιτικής στράτευσης προς χάριν μιας μεταφυσικής, αισθητιστικής ή αναρχικής παραίτησης (έτσι θα μπορούσε να εξηγηθεί, για παράδειγμα, η ολιγοσέλιδη συζήτηση του Αντόρνο, του Μαρκούζε και της Σχολής της Φρανκφούρτης, σε αντιδιαστολή με τις πολυσέλιδες αναλύσεις του Ιγκλετον για τον Αλτουσέρ).

Φτάνοντας στην «post-» σκέψη, το πιο αδύναμο και, παραδόξως, γερασμένο τμήμα του βιβλίου, ο Ιγκλετον ολοένα περισσότερο παρωδεί παρά συζητά θεωρίες της ιδεολογίας – και είναι απόδειξη του ταλέντου του ότι ακόμα και τότε βρίσκει κανείς διάσπαρτες μερικές πολύτιμες ιδέες, όπως για το ανυπέρβλητο δίλημμα μεταξύ ορθολογισμού και θετικισμού στην αλτουσεριανή σκέψη, για τον μύθο ως εκφυλισμένη μορφή μιας πολιτικά παραγωγικής έννοιας της μυθοπλασίας ή για την «κειμενικότητα», την αμφισημία και την απροσδιοριστία ως ιδεολογίες του ύστερου καπιταλισμού.

Εχει παρατηρηθεί προσφυώς ότι, περισσότερο και από μαρξιστής, ο Ιγκλετον είναι ένας ουμανιστής με την κλασική έννοια του όρου: πολυμαθής, γλαφυρός, παρεμβατικός, χωρίς την αυστηρότητα και την ανελαστικότητα που τόσο συχνά χαρακτήρισε τον μαρξισμό. Αυτή η οιονεί εμπειριστική προσήλωση στην πρακτική αντανακλάται και στο βιβλίο, με τη μορφή της υπεράσπισης μιας (έστω και σπερματικής) μαχητικής θεωρίας της ιδεολογίας που προτάσσει την ενεργητική αντίσταση στις ποικίλες όψεις της κυριαρχίας, ενάντια στις Σειρήνες της ενδοτικότητας και του συμβιβασμού.

Η επιμονή αυτή του Ιγκλετον τον κάνει ενίοτε να αδικεί θεωρητικούς και θεωρίες που θα είχαν περισσότερα να συμβάλουν στους ίδιους τους σκοπούς του. Η πρόθεσή του ωστόσο, συγκινητικά ανεπίκαιρη στις μέρες μας, διατηρεί όλη τη γοητεία ενός πολιτικού πάθους που, συγκυριακά, βρίσκει και θεωρητική έκφραση.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενα διαφορετικό αντίο
Στο βιβλίο του σημαντικού Βρετανού ιστορικού Tony Judt (1948-2010) «Το πανδοχείο της μνήμης», η μνημονική λειτουργία είναι ο κινητήριος μοχλός των αφηγήσεών του και τα πανδοχεία των ελβετικών αλπικών χωριών...
Ενα διαφορετικό αντίο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τι είναι ένα μυθιστόρημα για τη συζήτηση;
Ο τίτλος του μυθιστορήματος της Ιρλανδής Σάλι Ρούνεϊ, Συζητήσεις με φίλους, προέρχεται από ένα αστείο που είχαν επινοήσει η Φράνσις, η αφηγήτρια, με την Μπόμπι, τη φίλη της, το οποίο «δεν σήμαινε τίποτα για...
Τι είναι ένα μυθιστόρημα για τη συζήτηση;
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ελληνικό σπονδυλωτό μυθιστόρημα: πολλά σε ένα
Το σύγχρονο μυθιστόρημα συνηθίζει να υπονομεύει την αρραγή αφήγηση και επενδύει στην αποσπασματικότητα, την ασυνέχεια και τη σύζευξη ετερόκλητων νημάτων.
Ελληνικό σπονδυλωτό μυθιστόρημα: πολλά σε ένα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πρόσφατοι και παλαιότεροι διχασμοί
Ο Τζόναθαν Κόου στο «Μέση Αγγλία» πήρε το ρίσκο να «τοποθετήσει» χρονικά το μυθιστόρημά του στο παρόν και μάλιστα στο ταραχώδες συνεχώς μεταβαλλόμενο παρόν της Βρετανίας μετά το δημοψήφισμα για το Brexit, με...
Πρόσφατοι και παλαιότεροι διχασμοί
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εξ ημισείας Booker 2019
Μας κακόμαθαν πέρυσι η Ανα Μπερνς με τον Γαλατά και πρόπερσι ο Τζορτζ Σόντερς με το Λήθη και Λίνκολν. Πώς να συμβιβαστείς, λοιπόν, με κάτι λιγότερο από αριστούργημα στο Βραβείο Booker του 2019;
Εξ ημισείας Booker 2019
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο έρωτας, ο παντοτινός απών σύντροφός μας
Καλή και λειτουργική μετάφραση του δοκιμίου Eros, the Bittersweet: An Essay (1986) της Αν Κάρσον (γεννήθηκε το 1950), καταξιωμένης Αμερικανίδας κλασικής φιλολόγου, ποιήτριας και μεταφράστριας της...
Ο έρωτας, ο παντοτινός απών σύντροφός μας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας