Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η αρμονική σύμπλεξη ιδανισμού και ηδονισμού

«Ο ερωτικός Παλαμάς» Εισαγωγή, ανθολόγηση, σχόλια: Παντελής Βουτουρής Μελάνι, 2018 Σελ. 256

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η αρμονική σύμπλεξη ιδανισμού και ηδονισμού

  • A-
  • A+

Οσο δύσκολο -αν όχι αδύνατο- κι αν είναι να αλλάξει η επί έναν αιώνα και βάλε παγιωμένη και αδιάβρωτη εικόνα του Κωστή Παλαμά ως εθνικού ποιητή, που το έργο του δεν έχει παρά «δυο επίκεντρα, τη γλώσσα και το έθνος», εγχειρήματα όπως αυτά, του Παντελή Βουτουρή, να καταδειχτεί και να φωτιστεί μια, αν όχι ακριβώς αγνοημένη, πάντως, παραμελημένη και κάθε άλλο παρά επαρκώς αξιολογημένη πτυχή του παλαμικού έργου, εν προκειμένω η ερωτική, είναι ευπρόσδεκτα και αξιέπαινα.

Κι αυτό γιατί, εκτός των άλλων, δημιουργούν τις προϋποθέσεις για μια επαναπροσέγγιση και επανεκτίμηση ενός πολυσήμαντου ποιητικού και κριτικού έργου, προσθέτοντας και συνάμα κατοχυρώνοντας μία προϋπάρχουσα, πλην όμως σιωπηρώς περιθωριοποιημένη -αν όχι καταργημένη- οπτική γωνία∙ περιθωριοποιημένη, σκονισμένη και θαμπή από την κυρίαρχη στις σχολικές αίθουσες τάση να τονίζεται και να στίλβεται η μουσειακή εικόνα του ποιητή, ο οποίος, ανταποκρινόμενος στο μάλλον ξεθωριασμένο, στα χρόνια μας, πρότυπο του εθνικού πνευματικού ταγού, δεν είχε άλλο μέλημα παρά να εκφράσει, με κάθε τρόπο, την ακλόνητη πίστη του στην επιστήμη και να συνδράμει, με το έργο του, στην τόνωση του εθνικού φρονήματος, στην αναζωπύρωση του οράματος για εθνική αποκατάσταση, αλλά και στην επούλωση των ανοιχτών πληγών, της πικρίας και της απογοήτευσης που είχε προκαλέσει η ήττα του 1897∙ αυτό έκανε με τα δυο εκτεταμένα, φιλόδοξα συνθετικά έργα του, τον Δωδεκάλογο του Γύφτου (1907) και τη Φλογέρα του Βασιλιά (1910).

Κάτω από τον βαρύ ίσκιο αυτών των δυο συνθέσεων, που κοινό τους γνώρισμα είχαν τον μεγαλόπνοο στοχασμό, το πάθος και την αγωνία για το μέλλον του Εθνους, μάλλον θα πρέπει να θεωρηθεί ως κάτι το απολύτως φυσικό η παράκαμψη και ο υποβιβασμός της σημασίας και της βαρύτητας της ερωτικής ποίησης του Παλαμά, παρά το γεγονός ότι τα ερωτικά του ποιήματα υπερτερούν ποσοτικά από οποιαδήποτε άλλη θεματική κατηγορία κι ακόμα, παρά το γεγονός ότι όχι μόνο δεν διέλαθε∙ απεναντίας, επισημάνθηκε με ιδιαίτερη έμφαση, στο παρελθόν, από αρκετούς μελετητές (κυρίως από τον Αγγελο Δόξα, αλλά και από τον Κωνσταντίνο Τσάτσο), η ερωτική διάσταση της παλαμικής ποίησης.

Παρά το γεγονός ότι, από πολύ νωρίς, εντοπίζονται στο έργο του διάσπαρτα ψήγματα φροϋδικών επιρροών, λανθάνουσες θεωρίες σχετικές με τις ερωτικές ενορμήσεις και τη λίμπιντο που, όπως και να το κάνουμε, θα μπορούσαν, αν μη τι άλλο, να σκιάσουν κάπως τη στερεότυπη εικόνα ενός αμετακίνητα προσηλωμένου στα ιστορικά-εθνικά ιδεώδη συντηρητικού ποιητή.

Ο Παντελής Βουτουρής επιλέγει ποιήματα και, παραλλήλως, επικαλείται υποστηρικτικές των προθέσεών του καταθέσεις και συναφείς εκμυστηρεύσεις του Παλαμά∙ συστηματοποιεί και συνδυάζει ένα ενδεχομένως γνωστό, πλην όμως όχι όσο θα έπρεπε αξιολογημένο, διάσπαρτο υλικό, με στόχο την ανάδειξη της ερωτικής πτυχής της παλαμικής ποίησης, έτσι όπως αυτή εκδηλώνεται με ποικίλους τρόπους και αναπτύσσεται σε ένα ευρύτατο πεδίο, στις διαστάσεις του οποίου θάλλουν ερωτικές φαντασιώσεις και βρίσκουν πρόσφορο έδαφος να καλλιεργηθούν συστηματικά συνακόλουθοι μύχιοι πόθοι και εμμονές.

Και καταλήγει άσφαλτα στο συμπέρασμα ότι ο περιβεβλημένος τον τίτλο του εθνικού ποιητή Παλαμάς, από τη δεύτερη κιόλας δεκαετία του εικοστού αιώνα, ενδίδει, υποτάσσεται μάλλον, συχνότερα και, όλο και περισσότερο, στις σαγηνευτικές, ενίοτε εκμαυλιστικές επιταγές των ερωτικών επιθυμιών του∙ ενδίδει και αφήνεται στα κυματοειδή καλέσματα της ενδιάθετης ροπής του προς τη λαγνεία.

Ροπή που, στην αρχή, αποδίδει στην ποιητική του φύση, αναρωτώμενος αν «είμουν ποιητής γιατί είμουν ερωτόπαθος, ή ερωτοχτυπημένος βρισκόμουνα σαν ποιητής που γεννήθηκα;», γρήγορα όμως επικαλείται φροϋδικά αξιώματα, που ορίζουν την καλλιτεχνική δημιουργία -άρα και την ποίηση- σαν μία περίπλοκη διαδικασία διοχέτευσης των ερωτικών ενστίκτων από τη μια περιοχή στην άλλη. Αξιώματα, με τη βοήθεια των οποίων επιχειρεί να αυτοπροσδιοριστεί ως ποιητής και, μάλιστα, ως ερωτικός ποιητής, που καταφεύγει στην ποίηση ενστικτωδώς αποσκοπώντας στη μετουσίωση της «πρωτόγονης λαγνείας» σε μυστηριακό πάθος.

Εν κατακλείδι, όπως επισημαίνεται, ο έρωτας, στις δυο επικρατέστερες εκδοχές του∙ η σύζευξη, μάλλον του εξιδανικευμένου έρωτα με τον ηδονόπαθο, τον «αμαρτωλό» και διεστραμμένο που -συμβολισμένος από τη γυναίκα-Λάμια- σπρώχνει τον ποιητή στα βάραθρα των ηδονικών φαντασιώσεων, στον «σεξουαλικό ερεθισμό», τον οποίο θεωρεί σκοτεινό έναυσμα και πηγή της γνήσιας ποίησης∙ προϋπόθεση της πολυπόθητης ενεργοποίησης του μηχανισμού εξύψωσης, μετουσίωσης του ερωτικού ενστίκτου, με απώτερο στόχο την αρμονική σύμπλεξη ιδανισμού και ηδονισμού ή, αλλιώς, την επίτευξη ενός αισθητικά δικαιωμένου συγκερασμού του ερωτικού ενστίκτου και της ελληνοκεντρικής ιδεολογικής στάσης του, όπως χαρακτηριστικά διατυπώνεται στον στίχο: «Εγώ είμ’ ερωτοπλάνταχτος κι ελληνολάτρης είμαι» (1912).

Η χρονολογική σειρά, εξάλλου, με την οποία ο Παντελής Βουτουρής ανθολογεί, ανά συλλογή, τα, άμεσα ή έμμεσα, ανταποκρινόμενα στις προθέσεις του ποιήματα, συμβάλλει στην όσο το δυνατόν ανετότερη παρακολούθηση της εξέλιξης του ερωτικού λόγου και επιβεβαιώνει τη διαπίστωση ότι, προϊόντος του χρόνου, ο έρωτας, σε όλες τις εκφάνσεις του, κυριαρχεί στην παλαμική ποίηση, όπου «η ηδονή, η παραφροσύνη, ο θάνατος, οι τύψεις, η αίσθηση της αμαρτίας, η αυτοκαταστροφική υποταγή στην εξουσία του γυμνού σώματος, ο φετιχισμός, ορίζουν μια σκοτεινή παραμεθόριο εφαπτόμενη με την μποντλερική περιοχή του κακού, μοναδική στην ελληνική ποίηση».

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ημερολόγιο Covid-19
Η στήλη αυτή είναι έκτακτη. Οσο και αναγκαία. Ευελπιστούμε η διάρκειά της να είναι βραχύβια. Σήμερα φιλοξενούμε τις εγγραφές του δοκιμιογράφου και πανεπιστημιακού Νικήτα Σινιόσογλου και της πεζογράφου Δήμητρας...
Ημερολόγιο Covid-19
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η πραγματικότητα εφιάλτης, το όνειρο πραγματικότητα
Ο Στάθης Ιντζές, γεννημένος στη Λάρισα το 1986, εκτός της συγγραφικής και μεταφραστικής του ιδιότητας, είναι γνωστός και από τις Εκδόσεις Ενύπνιο, τις οποίες διευθύνει, όπως και από τον ενεργό ρόλο του στις...
Η πραγματικότητα εφιάλτης, το όνειρο πραγματικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σκαμπρόζικες φέτες ζωής
Στο εντυπωσιακό βιογραφικό του Τηνιακού στην καταγωγή πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα μόλις προστέθηκε και η ανά χείρας συλλογή αφηγημάτων: μικρές ιστορίες και μικροδιηγήματα, λαογραφικά ενσταντανέ και...
Σκαμπρόζικες φέτες ζωής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ηθική των μηχανών και το πνεύμα της κατσαρίδας
Ο σπουδαίος μαθηματικός Αλαν Τιούρινγκ, πατέρας της επιστήμης των υπολογιστών, συζητά με τον Τσάρλι, τον ήρωα και αφηγητή του μυθιστορήματος, για το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης.
Η ηθική των μηχανών και το πνεύμα της κατσαρίδας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φιλιωμένος με τους νεκρούς
Ο ποιητής Τάσος Πορφύρης (γενν. 1931) της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς, μετά τον συγκεντρωτικό τόμο της ποίησής του, «Νεμέρτσκα», 1961-2011, και το «Οι μέσα μας πληγές» (2015), μας προσκομίζει το νέο του...
Φιλιωμένος με τους νεκρούς
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μπορεί ένα βιβλίο να «ακουστεί»;
Στα 36 μαθήματα που έχει προσφέρει δωρεάν στα πέντε χρόνια λειτουργίας της η πλατφόρμα έχουν εγγραφεί 66.000 «φοιτητές» και 42.000 από αυτούς ολοκλήρωσαν επιτυχώς τα μαθήματά τους, παρά το γεγονός ότι το...
Μπορεί ένα βιβλίο να «ακουστεί»;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας