Η Ρωσική Επανάσταση ως ζωντανό παρελθόν

Το παρελθόν δεν είναι κάτι μια για πάντα συντελεσμένο. Αυτό τουλάχιστον υποστηρίζει ο σπουδαίος γάλλος φιλόσοφος Πωλ Ρικέρ όταν, σε μια ραδιοφωνική συνομιλία του με τον Κορνήλιο Καστοριάδη, αναφέρεται στην έννοια της ανάδρασης: «Οι διαδοχικές μορφές με τις οποίες το παρελθόν […] έγινε αντικείμενο επανερμηνείας, περιλάμβαναν κι αυτές οι ίδιες […] κάτι το ανολοκλήρωτο. Και μέσα από ένα είδος ανάδρασης των νέων δημιουργιών μας πάνω σε παλαιές στιγμές, απελευθερώνουμε τις δυνατότητες που είχαν αποτραπεί. […] Και αυτό το μη χρησιμοποιημένο, το απωθημένο δυναμικό, η κάθε νέα δημιουργία το απελευθερώνει κατά κάποιον τρόπο, αναδρομικά».

Θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι ο συλλογικός τόμος «Ρωσική Επανάσταση. Κριτικές προσεγγίσεις σε μια διαρκή πρόκληση», που κυκλοφόρησε τον Μάιο του 2021 από τις Εκδόσεις των συναδέλφων έρχεται να επιβεβαιώσει αυτή την άποψη. Ήδη η περιγραφή ενός συντελεσμένου ιστορικού γεγονότος ως διαρκούς πρόκλησης, στον υπότιτλο του έργου, φανερώνει την πρόθεση των συγγραφέων που συμμετέχουν σε αυτό να αντιμετωπίσουν την Επανάσταση στη Ρωσία όχι σαν ένα μουσειακό έκθεμα, αλλά σαν ένα οιονεί ανεξάντλητο ιστορικό απόθεμα που μας καλεί συνεχώς να συνομιλήσουμε μαζί του και να το αναζωογονήσουμε.

Η ιστορία του ίδιου του τόμου ξεκινάει κάτι παραπάνω από δύο χρόνια πριν, με τη διοργάνωση του τριήμερους διεθνούς συνεδρίου για τη Ρωσική Επανάσταση, που έλαβε χώρα στη Νομική Σχολή της Αθήνας στις 12-14 Απριλίου 2019, φιλοξενώντας 51 εισηγήσεις ανθρώπων από την Ελλάδα, αλλά και τη Γαλλία, τη Ρωσία, την Ιταλία, τη Γερμανία και την Ελβετία.

Η ποικιλία δεν αφορούσε μόνο τον τόπο προέλευσης των ομιλητών και των ομιλητριών, αλλά και τις οπτικές γωνίες που επιστρατεύθηκαν για να προσπελαστεί το κεφαλαιώδες ιστορικό επίδικο του συνεδρίου. Υπέρμαχοι και επικριτές της κρατικής εξουσίας, θιασώτες της λενινιστικής θεωρίας και αντίπαλοί της, χριστιανοί στοχαστές και ορκισμένοι άθεοι συναντήθηκαν στα αμφιθέατρα και τους διαδρόμους της Σόλωνος σε μια προσπάθεια να καταθέσουν τη δική τους ερμηνεία για τα γεγονότα.

Το πλουραλιστικό πνεύμα που διέκρινε τη διοργάνωση αποτυπώνεται εξάλλου και στην επιλογή της αναφοράς στη «Ρωσική» και όχι στην «Οκτωβριανή Επανάσταση». Με αυτόν τον τρόπο, τα συμβάντα του Οκτωβρίου του 1917 τίθενται σε μια μακρόπνοη προοπτική. Όπως αναφέρει ο Γιώργος Λιερός, ένας από τους πρωτεργάτες του συνεδρίου, στην εισαγωγή του τόμου, «η Ρωσική Επανάσταση δεν ήταν ένα ενιαίο γεγονός αλλά μια γιγάντια τεκτονική κίνηση, πολλές επαναστάσεις που τελούν σε ποικίλες σχέσεις μεταξύ τους».

Βρισκόμαστε συνεπώς αντιμέτωποι με μια πολλαπλότητα φαινομένων και πολιτικοκοινωνικών δυνάμεων που συγκρούονται, αλληλοσυμπληρώνονται, απωθούνται για να επιστρέψουν με διαφορετική μορφή, και το στοίχημα έγκειται στην ανάδειξη όσο των δυνατών περισσότερων από αυτές· στην αντίσταση στη μονολιθικότητα και την ορθοδοξία ̶ πολιτική αλλά και ερμηνευτική.

Σε αυτό το πλαίσιο, δύο χρόνια μετά την ολοκλήρωση του συνεδρίου, 41 από τις 51 ανακοινώσεις που παρουσιάστηκαν σε αυτό βρίσκουν τη θέση τους στο υπό συζήτηση εμβληματικό έργο. Τα κείμενα των εισηγήσεων, εκ νέου επεξεργασμένα από τους συγγραφείς και επιμελημένα με προσοχή από τη Χριστιάνα Σμυρνιώτη, οργανώνονται σε έντεκα ενότητες, καθεμία από τις οποίες επιχειρεί να φωτίσει διαφορετικές όψεις του ολικού κοινωνικού γεγονότος της Ρωσικής Επανάστασης.

Σταχυολογούμε ενδεικτικά ορισμένους από τους τίτλους των ενοτήτων: «Οι ρίζες της Επανάστασης»· «Οι χωρικοί και η σοβιετική κοινωνία»· «Σοσιαλεπαναστάτες, μενσεβίκοι, αναρχικοί»· «Οι Έλληνες και η Επανάσταση»· «Κράτος, πολιτική, δημοκρατία»· «Παραγωγικές σχέσεις και παραγωγικές δυνάμεις στη σοβιετική κοινωνία»· «Επανάσταση, κουλτούρα και κοινωνία».

Όπως ίσως γίνεται σαφές, το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του τόμου είναι ότι, εκτός από τις εκτεταμένες αναλύσεις γύρω από θέματα που θα περίμενε κανείς να βρει σε ένα βιβλίο για τις επαναστατικές τεκτονικές κινήσεις που σημάδεψαν τη Ρωσία αλλά και ολόκληρο τον 20ό αιώνα, στις σελίδες του συναντά και αναπτύξεις γύρω από παραμελημένες ή και αθέατες όψεις των γεγονότων. Έτσι, αν ο Γιάννης Μηλιός με το κείμενό του αναφέρεται στον ρόλο του κρατικού σχεδιασμού και των επιχειρήσεων στη σοβιετική οικονομία, η Δήμητρα Κυρίλλου και η Αλέκα Μακρή επιμένουν στην έμφυλη διάσταση της Επανάστασης. Ο πρόσφατα εκλιπών Τέοντορ Σάνιν, ο Βίκτορ Κοντράσιν και ο Ρενώ Γκαρσιά αναδεικνύουν τη σημασία των χωρικών και της γεωργικής οικονομίας στη σοβιετική κοινωνία, καθώς και τη συχνά εχθρική στάση του σοβιετικού καθεστώτος απέναντί τους.

Τέλος, Ρώσοι στοχαστές όπως ο Κονσταντίν Μορόζοφ και ο Γιαροσλάβ Λεοντίεφ φέρνουν στο προσκήνιο τις δράσεις των αναρχικών, των μενσεβίκων και των αριστερών σοσιαλεπαναστατών ή Εσέρων, που συχνά λησμονούνται, δίνοντας την εντύπωση ότι οι μπολσεβίκοι αποτελούσαν τον μοναδικό πολιτικό φορέα της κρίσιμης εκείνης περιόδου, ενώ ιστορικοί όπως ο Νικόλας Πίσσης και ο Πολυζώης Πλαστράκης εστιάζουν την προσοχή τους σε εξεγέρσεις και κινήματα των αιώνων που προηγήθηκαν της Ρωσικής Επανάστασης και αποδεικνύουν ότι αυτή δεν γεννήθηκε εν κενώ.

Θα μπορούσαν να ειπωθούν ακόμη πολλά, σίγουρα όμως δεν θα ήταν δυνατό να υποκαταστήσουν την εμπειρία της μελέτης του τόμου ̶  ή έστω ορισμένων από τα κείμενά του, που διαβάζονται και αυτοτελώς. Κι αυτό γιατί, στο βάθος, το βιβλίο προσκαλεί τον αναγνώστη και την αναγνώστρια σε μια ανάδραση: μια συνομιλία, μια κριτική συνδιαλλαγή με το παρελθόν, ώστε να απελευθερωθούν οι ποικίλες δυνατότητες που αυτό πάντοτε περιέχει για το μέλλον.

*Μέλος της συντακτικής ομάδας του περιοδικού Kaboom