Οσα μεταφέρουν το μήνυμα της Ιστορίας μ’ έναν ειρωνικό τρόπο

Δέκα ερωτήσεις, περισσότερο αφορμές και σπινθήρες για μια συνομιλία, ανάμεσα σ’ έναν επίμονο αναγνώστη κι ένα πρόσωπο της γραφής. Σήμερα ο ποιητής Χάρης Βλαβιανός, απέναντι σ’ ένα ερωτηματολόγιο που επιχειρεί να ψηλαφίσει, εντός κι εκτός αφηγηματικής επιφάνειας, διαθέσεις, εμμονές, αναγωγές.

● Γράφετε συνεχώς το ίδιο βιβλίο ή στο έργο σας εντοπίζετε τομές και ασυνέχειες;

Καθώς αλλάζω μέσα στον χρόνο, αλλάζουν και τα ποιητικά μου σχέδια –που σημαίνει ότι αλλάζει ο τρόπος που μορφοποιώ το υλικό μου. Από τη Νοσταλγία των ουρανών, που κυκλοφόρησε το 1991, ώς την πρόσφατη Αυτοπροσωπογραφία του λευκού, έχω πειραματιστεί με διαφορετικές φόρμες –υπάρχει ολόκληρο βιβλίο (Η ιστορία της Δυτικής Φιλοσοφίας σε 100 Χαϊκού) που συμπυκνώνει τη σκέψη φιλοσόφων στο γνωστό σχήμα των τριών στίχων και δεκαεπτά συλλαβών– και προσπαθώ κάθε νέο βιβλίο μου να μην επαναλαμβάνει όσα έχω ήδη επιχειρήσει σε προηγούμενα. Δεν ξέρω αν αυτό ονομάζεται «τομή» (οι κριτικοί και οι αναγνώστες ας το πουν), σίγουρα όμως είναι μια πορεία, της οποίας την εξέλιξη ούτε εγώ ο ίδιος θα μπορούσα να έχω προβλέψει. Εξάλλου, χωρίς αυτή την προσπάθεια διαρκούς ανανέωσης, το γράψιμο θα αποτελούσε πολύ πληκτική υπόθεση.

● Εκτός από τη λογοτεχνία, τι άλλο καθορίζει και φωτίζει το έργο σας;

Κείμενα ιστορικά, φιλοσοφικά, πολιτικά, ψυχαναλυτικά –οτιδήποτε μπορεί να κεντρίσει το ενδιαφέρον μου– και φυσικά η ίδια η ζωή, με όσα γενναιόδωρα σου προσφέρει ή βάναυσα σου στερεί. Το ζήτημα βέβαια είναι άλλο: Η βία που ασκεί η ίδια η γλώσσα στην εμπειρία (να υπογραμμίσω το αυτονόητο: ότι και το διάβασμα αποτελεί πολύ ισχυρή εμπειρία) και πόσο μέρος αυτής της εμπειρίας θα μπορέσεις να διασώσεις στο χαρτί.

● Υπάρχει κάποιο βιβλίο που βιαστήκατε να το παραδώσετε στον εκδότη σας και κάποιο άλλο που το απωθείτε, το «φοβάστε» μέχρι σήμερα;

Ξέρω ότι οι πρώτες μου δύο συλλογές ήταν απλώς απόπειρες να διαμορφώσω ένα διακριτό ύφος. Δεν τις «απωθώ» ακριβώς, αλλά δεν με ελκύουν τα ποιήματα που είχα γράψει τότε. Δεν αναγνωρίζω σε αυτά ένα πρόσωπο που με ενδιαφέρει.

● Τρεις τίτλοι βιβλίων που σας σφράγισαν, στο πέρασμα του χρόνου, εντός κι εκτός κειμένου;

Το ερωτικό τραγούδι του Τζ. Αλφρεντ Προύφροκ (Ελιοτ), Τα Κάντος (Πάουντ), Αυτοπροσωπογραφία σε κυρτό κάτοπτρο (Ασμπερι). Να προσθέσω, ωστόσο, ότι άρχισα να γράφω στα δεκαπέντε μου επειδή διάβασα Σικελιανό. Χωρίς αυτόν δεν θα είχα γίνει ποιητής –ασχέτως αν η συνομιλία μας μέσα στα χρόνια έχει σχεδόν σβήσει.

● Υπάρχουν αρνητικές κριτικές που σας βοήθησαν και θετικές με τις οποίες υπομειδιάσατε;

Φυσικά. Οταν ο ίδιος κριτικός που έχει εκθειάσει βιβλίο σου, στη συνέχεια εκθειάζει άλλο βιβλίο που εσύ θεωρείς μέτριο ή κακό.

● Υπάρχει κάποιος παλαιότερος και κάποιος νεότερος Ελληνας συγγραφέας του οποίου σας έλκει η γραφή;

Ο Σολωμός, ο Καβάφης και ο Σεφέρης από παλαιότερους. Η Βακαλό, η Χριστοδούλου και ο Αρανίτσης από νεότερους –για να περιοριστώ στην ποίηση.

● Σήμερα, υπάρχουν λογοτεχνικές συντροφιές που διαμορφώνουν το πνευματικό κλίμα της εποχής;

Υπάρχουν παρέες και ομάδες, αλλά δεν πιστεύω ότι διαμορφώνουν κάποιο πνευματικό κλίμα. Στο τέλος μένει το έργο συγκεκριμένων συγγραφέων. Τα υπόλοιπα είναι απλώς θόρυβος.

● Για ποιον λόγο η παρουσία της ελληνικής λογοτεχνίας, εκτός συνόρων, είναι τόσο νωθρή και αποσπασματική;

Το ενδιαφέρον της Ευρώπης μετά την πτώση του κομμουνισμού στράφηκε στις χώρες του πρώην Ανατολικού Μπλοκ. Επίσης, αν μιλάμε για την Αγγλία και την Αμερική, το ποσοστό των ξένων μεταφράσεων στη δική τους βιβλιοπαραγωγή είναι πολύ μικρό –η λογοτεχνία τους εξάλλου αρδεύεται από όλες τις άλλες χώρες που μιλούν Αγγλικά –Καναδάς, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, Νότια Αφρική κ.λπ. Μην ξεχνάμε δε ότι οι πολιτικές εξελίξεις στη χώρα μας και όσα ακολούθησαν το φιάσκο του Grexit μάλλον υπονόμευσαν το όποιο κύρος απολάμβανε η Ελλάδα στο παρελθόν.

● Η πολιτική συγκυρία, εντός και εκτός της χώρας, αλλά και η γλώσσα και ο τρόπος της ενημέρωσης αγγίζουν το συγγραφικό εργαστήρι σας;

Ασφαλώς. Αλλά υπάρχει πάντα ο κίνδυνος, αντιδρώντας βιαστικά στις πολιτικές εξελίξεις, να γράψεις κάτι «στρατευμένο» που, όταν παρέλθει το γεγονός που κρίνεις, να μην έχει την παραμικρή λογοτεχνική αξία. Τα ποιήματα που μένουν είναι όσα μεταφέρουν το μήνυμα της Ιστορίας μ’ έναν πλάγιο, ειρωνικό τρόπο. Βλέπε, για παράδειγμα, τα ποιήματα του Χέρμπερτ ή του Χόλουμπ και φυσικά του δικού μας Αλεξανδρινού.

● Σας απασχολεί αν, μεταθανατίως, θα σας θυμούνται μέσα από το έργο σας;

Σε μια επιστολή στον αδελφό του ο Κιτς γράφει: «Θα συγκαταλέγομαι άραγε ανάμεσα στους Αγγλους ποιητές μετά τον θάνατό μου;». Αντίστοιχα αναρωτιέται και η Γουλφ. Θα ήταν υποκριτικό να υποστηρίξει ένας συγγραφέας ότι δεν έχει θέσει στον εαυτό του το ίδιο ερώτημα.

? Ο X. Βλαβιανός (Ρώμη, 1957) σπούδασε Οικονομικά και Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ και Ιστορία και Πολιτική Θεωρία στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Εχει εκδώσει δεκατέσσερις ποιητικές συλλογές –µε πιο πρόσφατη την Αυτοπροσωπογραφία του λευκού (2018) [Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών]– τρεις συλλογές δοκιμίων, το μυθιστόρημα Το αίμα νερό και το «μυθοπλαστικό ντοκουμέντο», Το κρυφό ημερολόγιο του Χίτλερ. Εχει µεταφράσει σημαντικά έργα των: Whitman, Pound, Eliot, Ashbery, Blake, Herbert, Pessoa, Cummings, Longley, Stevens και Carson. Βιβλία του έχουν εκδοθεί σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες. Διευθύνει το λογοτεχνικό περιοδικό Ποιητική. Διδάσκει Ιστορία και Ιστορία των Ιδεών στο Αµερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος και είναι υπεύθυνος εκδόσεων στις εκδόσεις «Πατάκη».