Πρώτη φορά πάτησε το πόδι του στην Τήνο ο Βλάσης Κανιάρης το 1951, όταν την επισκέφτηκε με την τότε αρραβωνιαστικιά του και Τήνια στην καταγωγή Μαίρη Κανιάρη.
Τα επόμενα 60 χρόνια, μέχρι και τον θάνατό του το 2011, ο καλλιτέχνης θα περάσει πολλά καλοκαίρια σε αυτό το γοητευτικό νησί των Κυκλάδων βρίσκοντας στον Αρνάδο και στο αραξοβόλι του στον Αγιο Σώστη καταφύγιο, χώρο έμπνευσης και δημιουργίας.
Τώρα ο πρωτοποριακός δημιουργός «επιστρέφει» στην Τήνο με ένα πλούσιο και ενδιαφέρον εικαστικό αφιέρωμα που εγκαινιάζεται σήμερα στο Ιδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού.
Η έκθεση «Προς Τήνο ΙΙΙ» είναι η πρώτη που διοργανώνει ελληνικό ίδρυμα μετά τον θάνατο του Κανιάρη και προσφέρει μια συνοπτική αφήγηση της εικαστικής πορείας του μέσα από 29 έργα τα οποία ανήκουν στις κυριότερες ενότητες-περιόδους της πορείας του.
Το παλαιότερo είναι μια τοπιογραφία του 1952 που απεικονίζει τη Σκύρο και το πιο πρόσφατο μία φιγούρα του 2009 με τίτλο “Αγγελος”», μας λέει ο επιμελητής της έκθεσης, Χριστόφορος Μαρίνος. «Για περιπτώσεις σαν αυτή του Κανιάρη είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς για σημαντικά και λιγότερο σημαντικά έργα. Ενδεικτικά μόνο μπορώ να αναφέρω τον πίνακα “Αθήνα” (1956), δύο ζωγραφικά έργα από τη σειρά “Τιμής ενεκεν στους τοίχους της Αθήνας 1941-19…” (1959), το “Μιλήστε μου γι’ αγάπη” (1964), το γλυπτό “Ζωστήρας” (1969) και τις εγκαταστάσεις “Ταξιδιώτης” (1974) και “Πού είναι ο Βορράς, Πού είναι ο Νότος;” (1988).
Στο τελευταίο, ένα δροσερό αγγούρι από τον ευρωπαϊκό Νότο προσφέρεται για να το ξεζουμίσουν οι οικογένειες από τον Βορρά, ταυτόχρονα όμως θα τους ποτίσει με τις τοξίνες του, όπως έχει πει ο Βλάσης Κανιάρης.
Ο κοσμοπολίτης καλλιτέχνης έζησε στη Γερμανία στις αρχές της δεκαετίας του ’70, έκανε έργα με έντονο πολιτικό και κοινωνικό περιεχόμενο που αντικατοπτρίζουν την εποχή τους, ενώ παραμένουν αιχμηρά και επίκαιρα μέχρι σήμερα.
Οπως το έργο του «Arrivederci – Willkommen» (1976), με ένα τρενάκι, δύο εξέδρες και καλοντυμένους ανθρώπους που υποδέχονται και αποχαιρετούν τους μετανάστες… Οπως είχε δηλώσει ο ίδιος σε μια συνέντευξη στον Χρ. Μαρίνο το 2008:
Είναι ο ίδιος ο μηχανισμός, ο οικονομικός μηχανισμός που διώχνει. Οπως με μας, έτσι και σε άλλες χώρες, απαλλάσσεται από έναν αριθμό εργατικών χεριών που δεν μπορεί να θρέψει, για πολλούς και διάφορους λόγους. Δεν είναι ζήτημα να βρούμε άκρη γιατί και πώς, αλλά πάντως αυτή είναι η αλήθεια.
Οπως διώχνουν αυτήν τη στιγμή τους μαύρους ή φεύγουν, έτσι και σε μας ο τόπος ήταν απαλλαγμένος πια –επί Καραμανλή– από έναν μεγάλο αριθμό χεριών που δεν μπορούσε να τους δώσει δουλειά και συγχρόνως σταμάταγε και εκείνη η πίεση, που γινόταν στο τέλος πίεση πολιτική και ιδεολογική από όλες αυτές τις ομάδες των ανθρώπων. Ο καπιταλιστικός μηχανισμός που διώχνει τους μετανάστες είναι ο ίδιος που τους υποδέχεται και τους χρησιμοποιεί. Εξού και το “Arrivederci” και το “Willkommen”.
Σε μια περίοδο που η Ελλάδα βρίσκεται στο επίκεντρο των διεθνών εξελίξεων τόσο σε οικονομικό όσο και σε καλλιτεχνικό επίπεδο, το έργο του Κανιάρη προτείνει την υιοθέτηση μιας ορισμένης απόστασης –όχι όμως και αποστασιοποίησης–, η οποία μας δίνει τη δυνατότητα να αξιολογήσουμε με μεγαλύτερη ψυχραιμία και κριτική διάθεση το παρόν.
«Ο Κανιάρης είναι επίκαιρος γιατί είναι σύγχρονος», τονίζει ο Χρ. Μαρίνος.
Αρκεί να δει κανείς πως οι προβληματισμοί που συναντάμε στα έργα του αντανακλούν τις σημερινές κοινωνικοπολιτικές συνθήκες: το κλίμα αβεβαιότητας και επισφάλειας που επικρατεί στη χώρα, την αμφίσημη σχέση του Ελληνα με το παρόν και το παρελθόν, τη “δύσκολη” συνύπαρξη Ελλάδας-Γερμανίας και, φυσικά, το δράμα των μεταναστών και των προσφύγων, που αναζητούν καταφύγιο σε μια αφιλόξενη και διχασμένη Ευρώπη.
Η έκθεση δίνει επίσης έμφαση στην ανάδειξη άγνωστων πτυχών του έργου του Κανιάρη. «Στα κείμενα που γράφω και στις εκθέσεις που διοργανώνω αποδίδω μεγάλη βαρύτητα στο αρχείο του καλλιτέχνη, προσπαθώντας να εντοπίσω στοιχεία που να ανατρέπουν τις έως τώρα ερμηνείες του έργου ή να το νοηματοδοτήσουν με άλλον τρόπο», τονίζει ο επιμελητής.
Τα περισσότερα έργα της έκθεσης στο ΙΤΗΠ προέρχονται από την κατοικία του καλλιτέχνη και αυτό ήταν κάτι που με ενδιέφερε. Ελπίζω να φανεί στην έκθεση, να νιώσει δηλαδή ο θεατής μια οικειότητα με τα έργα, χωρίς να χρειάζεται να δει μαζί και τα έπιπλα που τα πλαισιώνουν καθημερινά.
Παραδόξως οι άγνωστες πτυχές του έργου του Κανιάρη που αναδεικνύει η έκθεση ίσως να φαίνονται πιο καθαρά στον κατάλογο που τη συνοδεύει.
Εκεί θα δει κανείς αδημοσίευτες φωτογραφίες από το αρχείο του, που τις έχω σκανάρει ο ίδιος, καθώς και μια σειρά από νέα κείμενα και συνεντεύξεις με συνεργάτες του. Ομολογώ πως για μένα η έκθεση αυτή αποτελεί το πρώτο βήμα για μια πιο διεξοδική μελέτη του έργου του Κανιάρη.
- Ιnfo: Ιδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού, Χώρα Τήνου. Εγκαίνια σήμερα στις 20.00. Διάρκεια μέχρι 31 Οκτωβρίου. Πληροφορίες: www.itip.gr
