Στέκονται απάνω στο τοπίο σαν να ήταν από πάντα εκεί. Σαν φυσική προέκτασή του, τμήμα του αναπόσπαστο, μαζί με τις ξερολιθιές, τις πεζούλες, τα λιθόστρωτα, τα αλώνια, τους μύλους. Κι όλα μαζί αποτελούν ένα ανθρωπογενές περιβάλλον αιώνων που πιστοποιεί τον τιτάνιο αγώνα γενεών ανθρώπων να τιθασεύσουν την άγονη γη, να την καλλιεργήσουν, να μπορέσουν να ζήσουν στον τόπο όπου γεννήθηκαν.
Οι «καθοικιές», όπως λένε τις μικρές αγροτικές κατοικίες στην Τζια, βρίσκονται σπαρμένες σ’ όλο το νησί. Τις συναντάς παντού. Να στέκουν αγέρωχες πάνω σε πλαγιές, να βρίσκονται η μία κοντά στην άλλη σκαρφαλωμένες πάνω σε ράχες, να ξεμυτάνε περήφανα δίπλα σε κοφτερά βράχια κι άλλες να χάνονται και να γίνονται ένα με το έδαφος και το χώμα.
Από μακριά δύσκολα τις ξεχωρίζεις. Το ίδιο χρώμα η πέτρα τους με τα πετρώματα που βρίσκονται ολόγυρα, καλυμμένες στο δώμα τους με χώμα, εντάσσονται αυτονόητα και αβίαστα στο φυσικό περιβάλλον του νησιού, ανάμεσα στα φρύγανα, στα χόρτα, στις αιωνόβιες βελανιδιές.
Τις παρατηρείς και με δυσκολία καταφέρνεις να ξεχωρίσεις τα όρια του κτίσματος. Πού αρχίζει ο κατοικήσιμος χώρος και πού σταματάει η ξερολιθιά που περιτριγυρίζει το χωράφι, ίδια μονοκοντυλιά πάνω στο έδαφος που ορίζει την ιδιοκτησία από τις γειτονικές της. Μια αρχιτεκτονική που πηγάζει από μια κατακτημένη σοφία που έρχεται από το απώτερο παρελθόν, όλων όσοι έζησαν και μόχθησαν σε τούτη την «πονεμένη γη». Μια αρχιτεκτονική απολύτως συμφιλιωμένη με τo φυσικό περιβάλλον του νησιού.
Και όλες βασίζονται στην ίδια απαράλλαχτη τυπολογία. Δύο μακρόστενοι όγκοι, το «σταβλί» και δίπλα κολλητά το «στεγάδι», αποτελούν τους βασικούς χώρους. Το «στεγάδι» είναι ανοιχτό από τη μια του μεριά και αποτελεί το ημιυπαίθριο τμήμα, εκεί που γίνονταν όλες οι εργασίες του σπιτιού. Εκεί βρίσκεται και το τζάκι, μαζί με πεζούλες ολόγυρα και εσοχές στους τοίχους για τις στάμνες με το νερό.
Ενας δροσερός σκιασμένος χώρος, προστατευμένος από τις τρεις πλευρές και ανοιχτός προς τον νοτιά. Πιο έξω και σε συνέχεια με το «στεγάδι» διαμορφώνεται η μικρή πλακοστρωμένη αυλή, με περιμετρικό χτιστό πάγκο να την ορίζει και πάνω του μία ή δύο πέτρινες κολόνες που στηρίζουν την κληματαριά.
Αντίθετα, το «σταβλί» είναι ο χώρος ύπνου της οικογένειας, με το χτιστό κρεβάτι, το δεύτερο τζάκι και ένα μικρό παράθυρο, να βάζει στον εσωτερικό χώρο όσο φως είναι απαραίτητο. Αλλες είχαν ένα μικρό άνοιγμα στην οροφή, που έλουζε με έντονο φως και αέριζε το δωμάτιο, όταν έβγαζαν την πλάκα που το κάλυπτε στο δώμα.
Χαρακτηριστικό μορφολογικό στοιχείο είναι το εκφορικό σύστημα δόμησης, που διακρίνεται εξωτερικά στη μία πλευρά του στεγαδιού, αλλά και στους εσωτερικούς χώρους της καθοικιάς. Οι μακροί τοίχοι, εξωτερικά είναι κατακόρυφοι, ενώ εσωτερικά είναι επικλινείς, χτισμένοι έτσι ώστε να συγκλίνουν ψηλά στην οροφή και να διαγράφουν στον χώρο μια ελαφρά καμπύλη.
Στο τελείωμα καλύπτονται με μια σειρά μακρόστενων πλακών που εξέχουν γύρω στα 30 εκ. τις οποίες οι ντόπιοι αποκαλούν «δόντια», ενώ πάνω σ’ αυτά εδράζονται μεγάλες σχιστόπλακες. Είναι εντυπωσιακό το μήκος των πέτρινων αυτών δοκαριών που πλησιάζει τα 2,5 μέτρα, με τα οποία στεγάζουν το άνοιγμα ανάμεσα στους δύο παράλληλους τοίχους, ακουμπώντας τα το ένα δίπλα στο άλλο. Από πάνω τοποθετούν ένα παχύ στρώμα χώματος, το οποίο πατιέται με βαρύ πέτρινο κύλινδρο.
Τρόπος δόμησης πανάρχαιος! Φέρνει στον νου τα «δρακόσπιτα», τις μυστηριώδεις μεγαλιθικές κατασκευές που βρίσκονται σκαρφαλωμένες στις πλαγιές της Οχης, απέναντι από την Τζια, στην Εύβοια. Ιδιο το σχιστολιθικό πέτρωμα, σχίζεται εύκολα κατά τη διεύθυνση των νερών της πέτρας, σε παράλληλες πλάκες δίδοντας τη δυνατότητα να χτίζονται σε στρώσεις, αλλά και να εξέχουν ως μικροί πρόβολοι έξω από την περασιά του τοίχου.
Οπως όλα τα σπίτια της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, έτσι και οι καθοικιές αποτελούν προϊόν προσθετικής διαδικασίας. Αρχικός πυρήνας ήταν πάντοτε το στεγάδι με το σταβλί. Σταδιακά χτίζονταν ολόγυρα οι υπόλοιποι χώροι, ανάλογα με τις ανάγκες. Ενα ακόμη δωμάτιο, μία μικρή κουζίνα με τον φούρνο, το πατητήρι, ο στάβλος, το τυροκομείο, το κοτέτσι και μακρύτερα, ελεύθερο πάνω στον βοριά το αλώνι. Αυτές οι μεγαλύτερες και αυτοδύναμες αγροτικές μονάδες κατοίκησης ονομάζονται «καθέντρες».
Χτισμένες με σοφό τρόπο, πάντοτε στρέφουν την πλάτη προς τον βοριά προστατεύοντας τη μεσημβρινή πλευρά από τους ισχυρούς ανέμους. Διακρίνει κανείς την πανάρχαια συνθετική δομή του μεσογειακού σπιτιού με την τριπλή αλληλουχία χώρων. Το μέσα, το έξω και το ανάμεσα.
Οι άνθρωποι της υπαίθρου γνώριζαν καλύτερα από όλους τα στοιχειά της φύσης και ο τρόπος που έχτιζαν λάμβανε σοβαρά υπόψη τις ιδιαίτερες κλιματικές συνθήκες που επικρατούσαν σε κάθε μέρος του νησιού. Μικρά ανοίγματα που κάνουν το σπίτι δροσερό το καλοκαίρι και που σου δίνουν τη δυνατότητα να το θερμάνεις εύκολα τον χειμώνα.
Ως εσωτερικό επίχρισμα των τοίχων χρησιμοποιούσαν το χώμα. Για τον λόγο αυτόν, ήταν απαραίτητο να ασβεστώνουν κάθε τόσο όλους τους τοίχους προκειμένου να τους προστατεύσουν από το νερό της βροχής και την υγρασία. Μέσα και έξω. Ενας μανδύας ασβέστη κάλυπτε όλες τις επιφάνειες, ακόμα και το εσωτερικό χωμάτινο δάπεδο, προσδίδοντας μια έντονη πλαστικότητα στον χώρο. Καθώς εισέρχεσαι μέσα στα δωμάτια δεν είναι λίγες οι φορές που σε ξαφνιάζουν τα έντονα χρώματα με τα οποία βάφουν τις επιφάνειες.
Εντονα λουλακί στις οροφές, ώχρες και βαθιά χοντροκόκκινα στους τοίχους, σαν να βλέπεις πίνακες μοντέρνας ζωγραφικής. Και σήμερα, αυτά τα χρώματα τα ξεχωρίζεις το ένα κάτω από το άλλο, ως ιδιότυπο παλίμψηστο χρωμάτων που αφηγείται τις διαφορετικές χρονικές περιόδους του κτίσματος και ταυτόχρονα την ιστορία των ανθρώπων που έζησαν μέσα στους χώρους του.
Τις καθοικιές δεν τις χτίζανε μόνοι τους οι άνθρωποι, αλλά όλοι μαζί, βοηθώντας ο ένας τον άλλον. Σήμερα εσύ, αύριο εγώ. Μια διαδικασία αυστηρά συλλογική, στην οποία συμμετείχαν όλοι, ανάλογα με τις δυνάμεις και τις γνώσεις τους. Αλλοι έκοβαν και σχίζανε τις πέτρες, άλλοι τις μετέφεραν με τα ζώα, άλλοι τις χτίζανε και άλλοι ανέβαζαν και τοποθετούσαν τα πέτρινα δοκάρια στη θέση τους. Το χτίσιμο αποτελούσε μέρος του συλλογικού βίου των ανθρώπων.
Και σήμερα; Τι νόημα έχει σήμερα, την εποχή των τεράστιων «τεχνολογικών θαυμάτων», να γυρνάμε το βλέμμα σε τούτη την ταπεινή, γήινη, σιωπηλή και καταφρονεμένη αρχιτεκτονική; Τι νόημα έχει να εξετάζουμε έναν τρόπο ζωής δύσκολο, γεμάτο μόχθο, ιδρώτα και κακουχίες;
Ισως γιατί εδώ, ανάμεσα στις πέτρες και τα χώματα που σιγά σιγά καταρρέουν, ανακαλύψουμε έννοιες που στην εποχή μας έχουμε απολέσει εδώ και χρόνια. Το αναγκαίο, την οικονομία και κυρίως το μέτρο.
* Αρχιτέκτων-Καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ
