Στο πέρασμα του χρόνου

Ένα ταξίδι στο πέρασμα του χρόνου ξεκίνησε στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Ρώμης. Εκεί, στην Αίθουσα Προσωρινών Εκθέσεων του Palazzo Massimo, ενός από τα 4 κτίρια του μουσείου, η εικαστικός Χριστίνα Νάκου δημιουργεί το πρώτο τμήμα του Ψηφιδωτού των Αντικυθήρων.

Πρόκειται για ένα ψηφιδωτό μεγάλης κλίμακας που θα τοποθετηθεί σε σημεία που γειτνιάζουν με τη θάλασσα (παραλίες και προβλήτες). Η προβλεπόμενη διάβρωση του έργου από το υδάτινο στοιχείο αποτελεί το βασικό θέμα του, η δε αλληλεπίδρασή του με τη θάλασσα, τις καιρικές συνθήκες και τους επισκέπτες θα καταγραφεί οπτικοακουστικά και θα αποτελέσει το υλικό μιας ταινίας.

Το εγχείρημα εμπνέεται από το Ναυάγιο των Αντικυθήρων (1ος αι. π.Χ.) που ήρθε στο φως το 1900, όταν σφουγγαράδες βούτηξαν τυχαία στην περιοχή, σε βάθος 50 μ. Ανάμεσα στα ευρήματα συγκαταλέγονται μαρμάρινα αγάλματα. Η ιδιαιτερότητά αυτών των αγαλμάτων έγκειται στο γεγονός ότι είναι μισο-διαβρωμένα από τη θάλασσα, καθώς τα τμήματά τους που είχαν παραμείνει μέσα στην άμμο του βυθού είναι ακόμα διατηρημένα άριστα, ενώ τα τμήματα που παρέμειναν εκτεθειμένα στο θαλάσσιο νερό έχουν διαβρωθεί.

Ξεκινώντας από αυτήν την παρατήρηση, το εγχείρημα στοχεύει στην ανάδειξη της αναπόφευκτης διάβρωσης και φθοράς των φυσικών υλικών (και των φυσικών όντων), αλλά και σε μια διερώτηση σχετικά με την ανθρώπινη εμπειρία του χρόνου – και το νόημά της.

Αυτό το πέρασμα του χρόνου -πέρασμα είτε ως διάβαση περίκλειστη και αδιαπραγμάτευτη, είτε ως ενεργό ίχνος επάνω μας- γεννά και τα ερωτήματα που θέτει το Ψηφιδωτό των Αντικυθήρων: πώς συνδεόμαστε σήμερα με την εμπειρία της φθοράς; Πώς συνδέεται η φθορά με τη νοηματοδότηση της ζωής και ποιες ποιότητες χαρακτηρίζουν τελικά μια εμπειρία ως «ανθρώπινη»;

Το έργο διατυπώνει τα ερωτήματα σαν αντικαθρέφτισμα στη θάλασσα: στη «φθορά» της από τον άνθρωπο (μόλυνση, κλιματική αλλαγή, υπερ-αλιεία), στη μη αναστρέψιμη καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος, στη βιωσιμότητα των υδάτινων πόρων.

Κύμα στη στεριά

Το ψηφιδωτό, που εικονογραφεί την εκτόνωση ενός θαλάσσιου κύματος στη στεριά, πρόκειται να εγκατασταθεί στα ακόλουθα σημεία, προκειμένου να πραγματοποιηθεί και η οπτικοακουστική καταγραφή του:

• Στο νησί των Αντικυθήρων, καθώς αποτελεί το εφαλτήριο αυτού του έργου.

• Στον αρχαιολογικό χώρο της Baia, στον κόλπο της Νάπολης της Ιταλίας, καθώς στο Υποθαλάσσιο Αρχαιολογικό Πάρκο της, βρίσκονται πολυάριθμα ρωμαϊκά ψηφιδωτά και αγάλματα, διαβρωμένα από τη θάλασσα. Στη συνέχεια θα εκτεθεί στο Museo Archeologico dei Campi Flegrei nel Castelo di Baia (αρχές Μαΐου έως τέλος Ιουνίου).

• Στον χώρο ανασκαφών της Βρετανικής Αρχαιολογικής Σχολή Αθηνών στο Κάτω Κουφονήσι. Ο χώρος αυτός φέρνει σε διάλογο το Ψηφιδωτό των Αντικυθήρων με τα αρχαιολογικά ευρήματα της Κέρου, μια μοναδική εναπόθεση σπασμένων προϊστορικών μαρμάρινων ειδωλίων (Μάιος 2026).

• Στον αρχαιολογικό χώρο της Αμαθούντας, στη Λεμεσό της Κύπρου, καθώς μέρος της αρχαίας πόλης βρίσκεται τώρα κάτω από τη θάλασσα. Η σύνδεση του έργου με την Αμαθούντα εστιάζει στο κρίσιμο ζήτημα της ξηρασίας και της επακόλουθης λειψυδρίας που πλήττει σήμερα την Κύπρο. Στη συνέχεια θα εκτεθεί στο Αρχαιολογικό Μουσείο Λεμεσού (2027).

Το έργο θα ολοκληρωθεί με μια τελική παρουσίαση αυτής της περιπλάνησης όπου θα παρουσιαστούν μαζί το ψηφιδωτό και η ταινία που περιέχει πλάνα από όλες τις ενδιάμεσες εγκαταστάσεις.

Η φύση, ο χρόνος, εμείς

Όσο για τα ερωτήματα, αυτά δεν σταματούν. Πώς αντιλαμβανόμαστε τον κύκλο της φύσης και πόσο αυτός έχει αλλοιωθεί; Πόσο έχει αλλάξει σήμερα η εμπειρία του χρόνου, όταν η πραγματικότητα γίνεται ολοένα και περισσότερο αντιληπτή μέσα από στιγμιαία οπτικά ερεθίσματα; Τι θέση κατέχει πλέον στη ζωή μας η αίσθηση του σώματος;

Μέσα, λοιπόν, στον μεγάλο βυθό εικόνων και ταχύτητας, μετέωροι και ανυποψίαστοι σαν τους παλιούς δύτες των Αντικυθήρων, ας ακολουθήσουμε το βλέμμα της Νάκου σε όσα μας άφησε εκείνο που χάθηκε, σε όσα μας χαρίζει αυτό που κατάφερε να σωθεί. Με άλλα λόγια, σε ό,τι περιέχουμε και ό,τι μας περιβάλλει, στα μισοθαμμένα αγάλματα που μας αναλογούν.

INFO: Η δράση της ανοικτής στο κοινό δημιουργίας του Ψηφιδωτού των Αντικυθήρων πλαισιώνεται από το Museo Nazionale Romano, την American Academy in Rome (όπου η καλλιτέχνις τελεί ως visiting artist) και από το Museo Archeologico dei Campi Flegrei nel Castelo di Baia.

ΝΙΚ.ΚΑΛ.