«Δωμάτιο απόδρασης» από τον εθνικισμό και την προπαγάνδα

Τρίτη μεσημέρι, από την καρδιά του Ρέντη, στην αίθουσα του Οnassis Ready μεταφερόμαστε ψηφιακά στα Τζαρντίνι της Βενετίας, στην είσοδο του ελληνικού περιπτέρου της Μπιενάλε, με τους χαρακτηριστικούς βυζαντινούς κίονες, όπου εικόνες εναλλάσσονται σε γρήγορο ρυθμό, μαζί με τις χρονολογίες 1934-2026: Χίτλερ, Μουσολίνι, η αφίσα με τον στρατιώτη του έπους του ’40, η χούντα και το «Οχι» στη βασιλευομένη δημοκρατία, ο Μαρίνος να τραγουδάει «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών», η Αλίκη Βουγιουκλάκη να ποζάρει ναζιάρικα στα εξώφυλλα, τα «καμάκια» να κυκλοφορούν ημίγυμνα, οι σημαίες του ΠΑΣΟΚ και της Ν.Δ. να κυματίζουν…

Οι πρώτες δυνατές εικόνες από το ελληνικό περίπτερο στην 61η Μπιενάλε Βενετίας που εγκαινιάζεται στις 9 Μαΐου και ο διεθνής εικαστικός και αρχιτέκτονας Ανδρέας Αγγελιδάκης δουλεύει νύχτα μέρα για να το μεταμορφώσει σε σύγχρονο Πλατωνικό Σπήλαιο, σε ιδιόμορφο «Δωμάτιο απόδρασης» με το έργο «Escape Room». Μια εγκατάσταση με την οποία «θίγει κρίσιμα ζητήματα για τη σχέση εθνικισμού με τη διαχείριση της Ιστορίας ως μηχανισμό προπαγάνδας», όπως τονίζει ο επιμελητής Γιώργος Μπεκιράκης. «Αν αντικαταστήσουμε το Σπήλαιο με την Οθόνη, αυτό που απομένει είναι η έκφανση του ΜΑGA (Make America Great Again) ως μια σκηνοθεσία του φασισμού εν έτει 2025», λέει ο Αγγελιδάκης.

Το Ιδρυμα Ωνάση ως στρατηγικός υποστηρικτής της ελληνικής συμμετοχής προσφέρει τον χώρο για την υλοποίηση του έργου, με τον Ανδρέα Αγγελιδάκη να εμπνέεται από το ίδιο το ελληνικό περίπτερο που πρωτοεγκαινιάστηκε στη Βενετία το 1934, εποχή ανόδου του φασισμού, ενώ με αιχμή διερευνά, ανατρέπει και υπονομεύει την ιστορία του. Εδώ η πλατωνική αλληγορία επανενεργοποιείται ως ένα εμβυθιστικό κατοικήσιμο περιβάλλον που τοποθετείται στην εποχή τής μετα-αλήθειας και της ανόδου του εθνικιστικού λαϊκισμού. Το ελληνικό περίπτερο ως δωμάτιο απόδρασης σε συμβολικό επίπεδο προσπαθεί να ξεφύγει από τον «εαυτό» του και άρα από την ίδια την ιστορία του. Ο επισκέπτης καλείται να μπει σε ένα παιχνίδι, σε μια συνθήκη δυστοπική και παιγνιώδη ταυτόχρονα, σαν μια «απόδραση από εκδοχές του εαυτού μας που δέχονταν μια κατάσταση», όπως τονίζει ο καλλιτέχνης.

Να πώς περιγράφει την αρχή του πολυδιάστατου εννοιολογικά έργου του. «Το Ελληνικό Περίπτερο στη Βενετία, σε βυζαντινό ύφος και με κίονες αντίγραφα της Αγίας Σοφίας που λέγανε make greece great again εγκαινιάστηκε το 1934. Είναι μια χρονιά που ο Χίτλερ σκηνοθέτησε τις εκλογές κερδίζοντας με ένα καθαρό 90% και ο Μουσολίνι με το φαντασιακό 99,85%. Τότε πήραν θάρρος και ο Μουσολίνι κάλεσε τον Χίτλερ για να γνωριστούν διά ζώσης στη Βενετία, όπου εγκαινίασε δύο καινούργια περίπτερα, της Αυστρίας και της Ελλάδας. Δεν ήταν τυχαία η επιλογή γιατί εκείνη την εποχή οι δύο φασίστες χρειάζονταν την Αυστρία για να φτιάξουν το τρίγωνο του διαβόλου. Η Ελλάδα με την κυβέρνηση Μεταξά ήθελε απλώς να συμπράξει και αυτό τελείωσε με το ιστορικό “όχι”».

Ο 58χρονος καλλιτέχνης, που παίζει με τις έννοιες μετονομάζοντας στο έργο του το υπουργείο Πολιτισμού σε υπουργείο Παγανισμού, μετέχει στη συζήτηση περί συγκρουσιακής τέχνης. «Από μόνος μου δεν θέλω να συγκρουστώ με κάτι, απλώς βάζω μεγάλες ιδέες να συγκρουστούν μεταξύ τους», δηλώνει. Ετσι, στην εγκατάστασή του χωρίζει το ελληνικό περίπτερο στα δύο βάζοντας δύο κολόνες. «Το ένα μέρος θα μοιάζει με πίστα και το άλλο με κιόσκι που πουλάει σουβενίρ, το ένα μέρος αντιπροσωπεύει το εθνικό και το άλλο το περίπτερο ως στοιχείο της ελληνικότητας, το ένα ζει από το άλλο», συνεχίζει ο Αγγελιδάκης που ενδιαφέρεται για ιστορίες: «Η Βάσω Κατράκη κέρδισε Χρυσό Λέοντα Χαρακτικής το 1966 και έναν χρόνο μετά την εξόρισαν στη Μακρόνησο. Στις 6 Δεκεμβρίου ήταν η μάχη στα Εξάρχεια όπου ο Ξενάκης βρισκόταν σε ένα κτίριο με κομμουνιστές και από θραύσματα όλμου κάηκε το μισό του πρόσωπο. Με ενδιαφέρει η Μάχη της Αθήνας αλλά και η μάχη για τον Ζακ Κωστόπουλο που δεν έγινε. Μου άρεσε που το υπουργείο αγόρασε τις φωτογραφίες των 200 στην Καισαριανή κι εγώ για να μιλήσω για τους 200 θα δείξω το χαρακτικό που ο Τάσσος είχε κάνει χρόνια πριν αποκαλυφθούν οι φωτογραφίες».

Με τον Γιώργο Μπεκιράκη συνεργάζονται και συνδέονται με φιλία από το 2019. Οπως λέει ο επιμελητής του ελληνικού περιπτέρου, η σύλληψη του έργου βασίστηκε σε πολυετή ερευνά πάνω στη σχέση της αρχαιολογίας, της αρχιτεκτονικής και της ιστορίας μέσα από μια κριτική ματιά: «Ο Αγγελιδάκης δεν αντιμετωπίζει το ελληνικό περίπτερο ως εκθεσιακό χώρο αλλά ως αναπόφευκτο ενεργό μέρος του έργου. Το κτίριο του οποίου η ιστορία ξεκινά από το 1934 αντιμετωπίζεται ως ένας ιδεολογικά φορτισμένος χώρος που έχει χαρακτηριστικά εθνικού μνημείου. Χρησιμοποιεί τη βυζαντινή αρχιτεκτονική του περιπτέρου για να φτιάξει ένα σύγχρονο Πλατωνικό Σπήλαιο. Στο σπήλαιο όμως αυτό δεν υπάρχει η απόλυτη αλήθεια. Με τη λογική του escape room, ενός παιχνιδιού όπου οι επισκέπτες καλούνται να παρατηρήσουν και να συμμετάσχουν προκειμένου να αποδράσουν, παρουσιάζει μια πραγματικότητα όπου η αλήθεια και η αναπαράσταση συγχέονται. Υπάρχουν πλήθος ερεθισμάτων με τη δυνατότητα της απόδρασης, όχι όμως της νίκης».

Το υπουργείο Πολιτισμού στηρίζει θεσμικά, διοικητικά και οικονομικά την ελληνική συμμετοχή, όπως υπογράμμισε ο υφυπουργός Πολιτισμού Ιάσονας Φωτήλας, ενώ η Φανή Τσατσάια, γενική διευθύντρια του MOMUS (Ο Μητροπολιτικός Οργανισμός Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης ειναι εθνικός επίτροπος), ανακοίνωσε τη συμμετοχή «διαμεσολαβητών» που θα ξεναγούν τους επισκέπτες στην έκθεση σε όλες τις γλώσσες. Σίγουρα μαζί με την καλλιτεχνική διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση, Αφροδίτη Παναγιωτάκου, «ανυπομονούμε για αυτό το έργο, τώρα ειδικά που ο εθνικισμός και ο λαϊκισμός σαρώνουν τις σύγχρονες δημοκρατίες».