Μία εικαστική έκθεση έντονα πολιτική, μια παρέμβαση που προβληματίζει, αφυπνίζει, προσκαλεί σε δημόσιο διάλογο, μια διεκδίκηση κοινωνικής δικαιοσύνης μέσω της τέχνης, με κεντρικό θέμα τη μετανάστευση, τις θαλάσσιες διαδρομές που οι μετανάστες και οι μετανάστριες αναγκάζονται να ακολουθήσουν για να επιβιώσουν και τις αντιδημοκρατικές πολιτικές αποτροπής. Πρόκειται για την έκθεση της εικαστικής ομάδας με τίτλο «Τυφλό Σημείο: θαλάσσιες οδοί και μεταναστευτικές ροές» που το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς εγκαινιάζει στο Κέντρο Τεχνών του Δήμου Αθηναίων στις 13 Ιανουαρίου.
Στο επίκεντρο αυτού του εικαστικού εγχειρήματος που αντιμετωπίζει τον ρόλο της τέχνης ως μαρτυρία και αντίσταση είναι το ναυάγιο του σκάφους Adriana (14 Ιουνίου 2023) στα ανοιχτά της Πύλου, ένα από τα πιο θανατηφόρα ναυάγια στην πρόσφατη ιστορία, το οποίο συνέβη εντός της ελληνικής ζώνης έρευνας και διάσωσης (SAR) στη Μεσόγειο. Το σκάφος, που μετέφερε εκατοντάδες μετανάστες με προορισμό την Ιταλία, βυθίστηκε στο φρέαρ των Οινουσσών -το βαθύτερο σημείο της Μεσογείου-αποτελώντας ένα φυσικό και συμβολικό «τυφλό σημείο».
Αυτό το σημείο αποτελεί τον πυρήνα των έργων των καλλιτεχνών της ομάδας που συγκροτήθηκε από τον Σάκη Γκουντρουμπή (εικαστικός, εκπαιδευτικός στη Δημόσια Εκπαίδευση), Νίκο Κόκκαλη (διδάσκων στο Τμήμα Τεχνών Ηχου και Εικόνας, Ιόνιο Πανεπιστήμιο), Τριαντάφυλλο Τρανό (εικαστικός, διδάσκων στο Τμήμα Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) και Γιάννη Χρηστάκο (εικαστικός, αναπληρωτής καθηγητής, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών). Τα έργα ζωγραφικής, γλυπτικής και οι εγκαταστάσεις είναι έμπλεα συμβολισμών: μία ήρεμη, μπλε θάλασσα που όμως κρύβει κινδύνους, παιδικά παπούτσια από ορείχαλκο, εξαϋλωμένα πρόσωπα, ρίζες δέντρου μπλεγμένες, πρόσφυγες και καταυλισμοί του χθες και του σήμερα, η έννοια της λέξης «ξένος», ένας χάρτης των μεταναστευτικών ροών, ένα περιβάλλον από ρυπογόνο νάιλον και πολεμικές εικόνες ειδήσεων.
Σύμφωνα με την ιστορικό και διευθύντρια του Ινστιτούτου «Νίκος Πουλαντζάς», Μαρία Ρεπούση, η τέχνη που παρουσιάζεται στην έκθεση δεν είναι ουδέτερη. Αντίθετα, λειτουργεί ως πεδίο όπου γίνονται ορατοί οι μηχανισμοί εξουσίας, όπου αναδεικνύονται οι αόρατες ζωές και διεκδικείται η καθολικότητα των δικαιωμάτων. Είναι μορφή αντίστασης απέναντι στην κανονικοποίηση της βίας που χαρακτηρίζει τις πολιτικές πρακτικές πολλών ευρωπαϊκών κυβερνήσεων, με προεξάρχουσα την ελληνική κυβέρνηση.
«Οι ζωγραφικές χειρονομίες των καλλιτεχνών αποτελούν αντίλογο στην κυρίαρχη αφήγηση για τους μετανάστες και τη μετανάστευση», αναφέρει η ίδια στον κατάλογο της έκθεσης (εκδ. futura). «Εκεί όπου ο δημόσιος λόγος επιχειρεί να αποσιωπήσει, να αποπολιτικοποιήσει ή να εξισώσει ευθύνες, τα έργα επαναφέρουν το γεγονός ως ιστορικό και πολιτικό τραύμα. Προτείνουν μια αντι-ηγεμονική ανάγνωση της πραγματικότητας, φωτίζοντας τις εμπειρίες της απώλειας, του αγώνα και της διεκδίκησης ζωής μέσα σε συνθήκες συστημικού αποκλεισμού. Ετσι, δημιουργούν έναν χώρο όπου η τέχνη λειτουργεί ως μορφή γνώσης, ως καταγραφή και ως διεκδίκηση. Μας προκαλεί να αναμετρηθούμε με το πολύπλευρο φαινόμενο της μετακίνησης, όχι ως μονόπλευρη “κρίση”, αλλά ως δυναμική διαδικασία που διαμορφώνει την ίδια την έννοια της σύγχρονης δημοκρατίας συμβάλλοντας στη διαμόρφωση μιας διευρυμένης ηθικής και πολιτικής ευθύνης, θέτοντας στο κέντρο τον άνθρωπο, την αξιοπρέπεια και το δικαίωμα στην ορατότητα».
Η εικαστική ομάδα συγκροτήθηκε με καλλιτέχνες που συναντώνται γύρω από το ενδιαφέρον τους για τη διερεύνηση της σχέσης τέχνης, εκπαίδευσης, σκέψης και κοινωνικής παρέμβασης. Ενα συλλογικό εγχείρημα, που διανύει ήδη τον τρίτο χρόνο της πορείας του, λειτουργεί ως εργαστήριο ιδεών και δράσεων. Η διαδρομή της ομάδας περιλαμβάνει εκθέσεις όπως: «Κάτω από τον Ατσάλινο Ουρανό» στο To Pikap Kato, Θεσσαλονίκη (2024), «Κάτω από τον Βαρύ Ουρανό» στο παλιό δημοτικό σχολείο Καρδαμύλης (2024), «Dark Mirror» στο Back to Athens, Αθήνα (2025), και «Σήματα Κινδύνου» στο PAr Co By the river, Λάρισα (2025).
Για το Ινστιτούτο «Νίκος Πουλαντζάς», η έκθεση αυτή είναι μέρος της ευρύτερης δέσμευσής του «να συμβάλλει σε ένα δημόσιο λόγο που αντιμάχεται τον αυταρχισμό, υπερασπίζεται τα δικαιώματα και προωθεί έναν δημοκρατικό διεθνισμό». Η επιλογή του Κέντρου Τεχνών Δήμου Αθηναίων δεν είναι τυχαία. Γειτνιάζει με τον μνημειακό χώρο των παλιών κρατητηρίων του Διοικητηρίου της ΕΑΤ-ΕΣΑ – ενός χώρου που φέρει τη μνήμη της κατάλυσης του δημοκρατικού πολιτεύματος και της αντίστασης στη δικτατορία. «Η έκθεση τοποθετείται, λοιπόν, σε ιστορική συνέχεια με αυτούς που αντιστάθηκαν στον αυταρχισμό, πολλοί εκ των οποίων ήταν καλλιτέχνες και διανοούμενοι».
Η έκθεση συνοδεύεται από παράλληλες εκδηλώσεις:
● Τετάρτη 21 Ιανουαρίου, 18.00-21.00. «Από τις θαλάσσιες μεταναστευτικές οδούς στις δικαστικές αίθουσες». Προβολή του ντοκιμαντέρ του Στέλιου Κούλογλου «142 Χρόνια» και συζήτηση για την ποινικοποίηση των προσφυγικών ροών και τις ποινικές διώξεις κατά των προσφύγων.
● Παρασκευή 6 Φεβρουαρίου, 18.00-21.00: «Τέχνες στην εκπαίδευση». Συζήτηση για τον κρίσιμο ρόλο της τέχνης στη διαμόρφωση κριτικής εκπαίδευσης και στην ανανέωση του σχολείου και των διδακτικών αντικειμένων.
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: Κέντρο Τεχνών Δήμου Αθηναίων, πάρκο Ελευθερίας (Βασ. Σοφίας, Αθήνα). Εγκαίνια: Τρίτη 13 Ιανουαρίου, 19.00. Ωράριο λειτουργίας: Τρίτη – Παρασκευή: 11.00 – 19.00, Σάββατο – Κυριακή: 10.00 – 15.00. Μέχρι 8 Φεβρουαρίου
