Ομορφο και φιλικό τοπόσημο του Ηρακλείου, προστατευμένο από την κίνηση των οχημάτων, η πλατεία Αγίας Αικατερίνης, με τις μεγάλες ακακίες, τον επιβλητικό ναό του Αγίου Μηνά και το πρόσφατο ανακαινισμένο Μουσείο Χριστιανικής Τέχνης «Αγία Αικατερίνη Σιναϊτών», με υπέροχα στοιχεία ενετικής αρχιτεκτονικής. Αγαπημένος προορισμός κυρίως για οικογενειακή έξοδο, αφού τα παιδιά παίζουν με ασφάλεια στα πλακόστρωτα, κάνουν σκέιτ ή ταΐζουν τα περιστέρια, ενώ οι γονείς πίνουν τον καφέ τους στις καφετέριες.
Το Μουσείο Χριστιανικής Τέχνης στεγάζεται στον παλαιό ναό της Αγίας Αικατερίνης, χτισμένο ήδη από τον 13ο αιώνα στην αρχική του μορφή, που αποτέλεσε επίκεντρο της Κρητικής Αναγέννησης πριν γίνει τζαμί, ενώ σήμερα φιλοξενεί μοναδικές εικόνες –έξι εκπληκτικές του Μιχαήλ Δαμασκηνού με επιρροές τόσο από τη βυζαντινή τέχνη όσο και από τη Βενετσιάνικη σχολή–, θρησκευτικά κειμήλια, σπάνια χειρόγραφα και εκδόσεις, άμφια, τοιχογραφίες από τον 14ο έως τον 19ο αιώνα.
Σε αυτόν τον υποβλητικό χώρο εγκαινιάστηκε το περασμένο Σάββατο η πρωτότυπη έκθεση με τίτλο «Αγιοι Βρακοφόροι και Φουστανελάδες» με εικαστικό, θρησκευτικό και κοινωνικό ενδιαφέρον, καθώς για πρώτη φορά το κοινό μπορεί να δει συγκεντρωμένες 46 εικόνες που απεικονίζουν Νεομάρτυρες της ελληνικής Εκκλησίας με παραδοσιακές φορεσιές και να παρακολουθήσει την εξέλιξη της εικονογραφίας τους από τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια μέχρι σήμερα. Τα έργα προέρχονται κυρίως από ναούς της Κρήτης αλλά και από την υπόλοιπη Ελλάδα, τη Μικρά Ασία και τον Πόντο.
Νεομάρτυρες, λοιπόν, χωρίς τους καθιερωμένους ρωμαϊκούς χιτώνες, αλλά με φουστανέλες, με κρητικά σαρίκια και στιβάνια, με ηπειρώτικα τσαρούχια, ποντιακές φορεσιές, μικρασιατικές βράκες και Αγίες με ζιπόνια και σάρτζες υποδέχονται τους επισκέπτες. Εχουν φωτοστέφανα, κρατούν σταυρό, αλλά στη μέση τους μπορεί να είναι ζωσμένο το μαχαίρι! Ανάμεσά τους ο φημισμένος Αγιος Γεώργιος Φουστανελάς από τα Ιωάννινα, ο Βρακοφόρος Αγιος Μανώλης των Σφακίων, οι πέντε φουστανελάδες Αγιοι της Σαμοθράκης, η Αγία Αργυρή της Προύσας, η Νεομάρτυς Ανεζίνα με πλεξίδες και κεφαλομάντιλο και πολλές ακόμα μοναδικής ομορφιάς και σπανιότητας αγιογραφίες.
Το παλαιότερο έργο της έκθεσης χρονολογείται από το 1836 διά χειρός του Ζακυνθινού ζωγράφου Ιωάννη Φραγκόπουλου και απεικονίζει τους Τέσσερις Νεομάρτυρες του Ρεθύμνου. Ξεχωρίζει γιατί στη μία άκρη της εικόνας τούς βλέπουμε μπροστά στον πασά και στην άλλη αναπαριστάται ο αποκεφαλισμός τους.
«Λίγο μετά την επανάσταση του 1821 άρχισαν να εμφανίζονται στους ναούς οι πρώτες απεικονίσεις μαρτύρων με τις καθημερινές ενδυμασίες που συνηθίζονταν σε κάθε περιοχή, κυρίως εκτός των ορίων του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, αρχικά στην Κρήτη και την Ηπειρο», μας λέει η αρχαιολόγος Εφη Ψιλάκη που είχε την ιδέα και την επιμέλεια της έκθεσης.
«Οι πρώτες αυτές εικόνες προκάλεσαν μεγάλη εντύπωση στους πιστούς και γενικότερα στην αγωνιζόμενη κοινωνία της εποχής, καθώς δημιουργούσαν μιαν επιπρόσθετη οικειότητα με τις καθαγιασμένες μορφές των νέων μαρτύρων. Αγιοι δεν ήταν πια μονάχα εκείνοι που είχαν μαρτυρήσει στα χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, αλλά και οι σύγχρονοί τους, άνθρωποι καθημερινοί, βοσκοί και γεωργοί, μικροέμποροι και ναυτικοί, που ντύνονταν με τον ίδιο τρόπο, είχαν ζήσει στο ίδιο περιβάλλον και που χάρη στην πίστη και την αγωνιστικότητά τους είχαν ξεπεράσει το ανθρώπινο μέτρο».
Οι Νεομάρτυρες γίνονται στοιχεία αναφοράς των τοπικών κοινωνιών, αλλά και στοιχεία κοινωνικής συνοχής. «Ολοι έδειχναν με υπερηφάνεια τους τάφους των ηρώων και τα μνημεία των αγίων κι αυτοί οι τόποι εμφανίζονται και στις ιερές εικόνες.
Το Φραγκοκάστελο –τοπόσημο των Σφακίων– στην εικόνα του Σφακιανού Αγίου Μανώλη, το Μπουντρούμι πίσω από την εικόνα του Αγίου Θεοδώρου από την Αλικαρνασσό, το γεφύρι του Αλικιανού στην εικόνα του Νεομάρτυρα Γεωργίου, η Φορτέτζα στην εικόνα των Τεσσάρων Μαρτύρων Ρεθύμνου, κ.ά.», συνεχίζει η επιμελήτρια του μουσείου.
Τόλμη και θάρρος είχαν και οι περιφερόμενοι λαϊκοί ζωγράφοι που απεικόνισαν πρώτοι αγίους με βράκες και φουστανέλες, σε περιοχές που δεν είχαν ακόμα απελευθερωθεί από τους Οθωμανούς. Τόλμησαν όμως να απελευθερωθούν και από τους καθιερωμένους εικονογραφικούς τύπους, «εισάγοντας ένα στοιχείο ρεαλισμού στην υπερβατικότητα της βυζαντινής αγιογραφίας, η οποία δεν έδινε έμφαση στην εξωτερική εμφάνιση των ιερών προσώπων αλλά στον εσώτατο κόσμο τους». Ωστόσο, με την επιρροή του Φώτη Κόντογλου η βυζαντινή παράδοση επιστρέφει βάζοντας στην άκρη τις απεικονίσεις βρακοφόρων και φουστανελάδων Αγίων, οι οποίοι όμως επανακάμπτουν στις εικόνες από τη δεκαετία του 1970.
Βήμα εξωστρέφειας του Μουσείου που θα συνεχιστεί και σύνδεσης της παράδοσης με τον σύγχρονο πολιτισμό, η έκθεση οργανώνεται στο πλαίσιο του 2ου Φεστιβάλ Κρήτης της Περιφέρειας Κρήτης, συνοδεύεται από πολυτελή κατάλογο και θα διαρκέσει μέχρι το τέλος του χρόνου. Πραγματοποιείται με την υποστήριξη του νέου Αρχιεπισκόπου Κρήτης Ευγένιου, του εντεταλμένου περιφερειακού συμβούλου Τέχνης και Σύγχρονου Πολιτισμού, Βαγγέλη Ζάχαρη, της διοίκησης του Μουσείου και του αντιπροέδρου Νίκου Γιγουρτάκη και πολλών φίλων του Μουσείου, όπως ο συλλέκτης Μιχάλης Κρασάκης και ο συγγραφέας Νίκος Ψιλάκης.
? ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: Μουσείο Αγίας Αικατερίνης Ηρακλείου Κρήτης. (0030) 2810336316/ www.iakm.gr Μέχρι 31 Δεκεμβρίου. Ωρες λειτουργίας: Δευτέρα έως Σάββατο 10.00-18.00, Κυριακή 11.00-18.00.
