Η ανθρώπινη μορφή από «μορφές» της ελληνικής ζωγραφικής

Η Εθνική Πινακοθήκη παραμένει κλειστή λόγω εργασιών επέκτασης και είναι αλήθεια πως μας έχουν λείψει οι υπέροχες συλλογές της. Επειδή όμως τα εγκαίνια αργούν μέχρι τον Μάρτιο του 2021 (οπότε θα ανοίξει ξανά για το κοινό με μεγάλη έκθεση για την Επανάσταση του 1821), ας πάρουμε ένα μικρό εικαστικό αντίδωρο των συλλογών της στο Ιδρυμα Εικαστικών Τεχνών και Μουσικής Β&Μ Θεοχαράκη, όπου φιλοξενείται το αφιέρωμα «Η ανθρώπινη μορφή στην ελληνική ζωγραφική-20ός αιώνας». Πρόκειται για 73 μοναδικούς πίνακες της νεοελληνικής ζωγραφικής που προβάλλουν την περιπέτεια της ανθρώπινης μορφής στην ιστορία της ελληνικής ζωγραφικής του 20ού αιώνα.

Η έκθεση δίνει τη δυνατότητα στον επισκέπτη να γνωρίσει ότι η ανθρώπινη μορφή αποτελεί προσφιλές θέμα των καλλιτεχνών σ’ όλη τη διάρκεια του περασμένου αιώνα. Η θεματική αυτή επιτρέπει επίσης να παρακολουθήσουμε τη σταδιακή αποδέσμευση της ανθρώπινης μορφής από τον ακαδημαϊκό νατουραλισμό και την εκφραστική της αυτονόμηση, καθώς και την επίδραση που άσκησαν τα πρωτοποριακά κινήματα των αρχών του 20ού αιώνα στη σύγχρονη ελληνική ζωγραφική.

Συνεργασία Ιδρύματος Θεοχαράκη-Εθνικής Πινακοθήκης

Στην έκθεση που επιμελείται η Λαμπρινή Καρακούρτη-Ορφανοπούλου (επιμελήτρια Εθνικής Πινακοθήκης-Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτσου) παρουσιάζονται έργα των ζωγράφων: Συμεών Σαββίδη, Θάλειας Φλωρά Καραβία, Κωνσταντίνου Παρθένη, Σπύρου Παπαλουκά, Περικλή Βυζάντιου, Γιώργου Μπουζιάνη, Νικόλαου Λύτρα, Γεράσιμου Στέρη, Γιάννη Τσαρούχη, Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα, Γιάννη Μόραλη, Διαμαντή Διαμαντόπουλου, Γεώργιου Βακιρτζή, Κωνσταντίνου Βυζάντιου, Παναγιώτη Τέτση, Δημοσθένη Κοκκινίδη, Χρίστου Καρά, Γιάννη Γαΐτη, Παύλου Διονυσόπουλου, Δημήτρη Μυταρά, Αλέκου Φασιανού, Χρόνη Μπότσογλου, Θανάση Μακρή, Μιχάλη Μαδένη, Γιώργου Ρόρρη κ.ά.

Η ιστορία της ελληνικής ζωγραφικής του 20ού αιώνα ξεκινά με δύο παράλληλα ρεύματα: στο πρώτο ανήκουν οι τελευταίοι εκπρόσωποι της Σχολής του Μονάχου και στο άλλο οι «ανανεωτές» που θα συγκροτήσουν το 1917, με πρωτοβουλία του Νικόλαου Λύτρα, την ‘‘Ομάδα Τέχνη’’ με τους πρώτους Ελληνες μοντερνιστές. «Οι περισσότεροι από τους καλλιτέχνες της «Ομάδας Τέχνη» είχαν σπουδάσει στο Παρίσι και είχαν μυηθεί κυρίως στα μεταϊμπρεσιονιστικά ιδιώματα. Στα έργα τους ανιχνεύονται οι επιδράσεις του Σεζάν, του Γκογκέν, της Σχολής του Ποντ Αβέν, των Ναμπί και του Φοβισμού, με συχνά συμβολιστικές προεκτάσεις και διακοσμητικά στοιχεία που ανάγονται στην Αρ-νουβό», σημειώνει η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα στον κατάλογο της έκθεσης.

Στον Μεσοπόλεμο καθοριστική είναι η περίφημη Γενιά του Τριάντα. «Πεζογράφοι, ποιητές και εικαστικοί καλλιτέχνες μοιράζονται μια επείγουσα μέριμνα: να δημιουργήσουν έναν ελληνικό μοντερνισμό, που θα υποστηρίζεται από μια ευρεία γνώση και εποπτεία των ευρωπαϊκών εξελίξεων και από μια νέα προσέγγιση της διαχρονικής μας παράδοσης. Μέσα σε αυτό το κλίμα οι καλλιτέχνες επανεκτιμούν και αντλούν διδάγματα από την Αρχαιότητα, το Βυζάντιο, αλλά και από περιφρονημένες έως τότε εκφράσεις, όπως η λαϊκή τέχνη, η ζωγραφική του Θεόφιλου ή του Ζωγράφου του Μακρυγιάννη», συνεχίζει η ίδια.

Ετσι, «ο Κόντογλου μελετά και αναβιώνει την παράδοση του Βυζαντίου», ο Γιάννης Τσαρούχης στα ώριμα έργα του «ανανεώνει την αναγεννησιακή παράδοση μέσα από τις αυθεντικές πηγές της, που ήταν η ελληνιστική τέχνη και το Φαγιούμ. Αρχαίο άρωμα αναδίδουν και τα ποιητικά ακρογιάλια με τις αφαιρετικές μορφές του Γεράσιμου Στέρη. Ο Γιάννης Μόραλης, ο νεότερος εκπρόσωπος της Γενιάς του Τριάντα, εμπνέεται στα κλασικά πρώιμα πορτρέτα του από τα νεκρικά προσωπεία του Φαγιούμ και από την ελληνιστική ζωγραφική της Πομπηίας, ενώ τα μνημειακά του επιτύμβια και επιθαλάμια αντλούν, όχι μόνο τη σύνθεσή τους, αλλά και το αίσθημα του μακάριου πένθους που αποπνέουν από τις αρχαίες επιτύμβιες στήλες. (…)

Ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας είναι ο πιο ‘‘Ευρωπαίος’’ από τους καλλιτέχνες της περιώνυμης γενιάς, ίσως γιατί βρέθηκε στο Παρίσι από πολύ νωρίς, έκανε όλες τις σπουδές του εκεί και γνώρισε από κοντά όλα τα ρεύματα του Μεσοπολέμου. Θα επιλέξει να εκφράσει τον δικό του ελληνότροπο μοντερνισμό με ένα μετακυβιστικό ιδίωμα γεμάτο χρώμα, φως και ρυθμό, που εμπνέεται από την αρχιτεκτονική του Αιγαίου και εμψυχώνεται από τα ζωηφόρα μελτέμια του».

Στη δεκαετία του ’60, παρά τις αφαιρετικές τάσεις, «η παραστατική ζωγραφική ανθίσταται», σύμφωνα με τη Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα. «Η ανθρώπινη μορφή θα προσαρμοστεί για να υπηρετήσει κάθε στιλιστική υποτροπή: θα τη συναντήσουμε στην Ποπ-αρτ, στα πολλαπλά ανθρωπάκια του Γιάννη Γαΐτη, σύμβολο της μαζικής καταναλωτικής κοινωνίας, θα την ξαναβρούμε απαστράπτουσα στις υπερρεαλιστικές συνθέσεις του Αχιλλέα Δρούγκα, στις ευφυείς κατασκευές του Παύλου, έργα που ανήκουν στο παρισινό κίνημα του Νέου Ρεαλισμού. Στο τελευταίο αυτό κίνημα πρωταγωνίστησαν, εκτός από τον Παύλο, και πολλοί άλλοι Ελληνες πρωτοποριακοί καλλιτέχνες, όπως οι Κώστας Τσόκλης, Νίκος Κεσσανλής, Βλάσσης Κανιάρης κ.ά.».

Προχωρώντας, «οι παραστατικοί καλλιτέχνες που είχαν εκφράσει τη διαμαρτυρία τους κατά της δικτατορίας, είτε ατομικά είτε στο πλαίσιο του κινήματος των Νέων Ελλήνων Ρεαλιστών, θα στραφούν μετά τη Μεταπολίτευση σε προσωπικά υπαρξιακά ιδιώματα, δημιουργώντας έργα με μεγάλη ωριμότητα, στοχαστική πυκνότητα, συγκίνηση και πρωτοτυπία: σε αυτή την κατηγορία ανήκουν τα ώριμα έργα του Δημήτρη Μυταρά, του Δημοσθένη Κοκκινίδη, του Χρόνη Μπότσογλου, του Γιάννη Ψυχοπαίδη κ.ά. Σε μια ιδιαίτερη κατηγορία ανήκει η παραστατική ζωγραφική του Παναγιώτη Τέτση.

Ο Υδραίος καλλιτέχνης υπήρξε κατ’ εξοχήν τοπιογράφος και ήταν ίσως ο τελευταίος φανατικός οπαδός της ζωγραφικής του βλέμματος, που επέμενε να στήνει το καβαλέτο του μπροστά στο μοτίβο. Ετσι η ζωγραφική του αποτελεί την ύστατη μαρτυρία μιας ελληνικής τοπιογραφίας ηλιοτροπικής και σφύζουσας από ζωικό παλμό και εκρηκτικό χρώμα».

Αυτοί οι καλλιτέχνες, καθηγητές στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, «διαμόρφωσαν», σύμφωνα με τη διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, «και τους νεότερους ζωγράφους της έκθεσης, τους τελευταίους οπαδούς της εικόνας, που στεγάσαμε κάτω από τον συμβατικό τίτλο ‘‘Γενιά του ’80’’. Μολονότι μοιράζονται την προσήλωση στον άνθρωπο, ο καθένας εξερευνά αυτή την άγνωστη ήπειρο με το δικό του ήθος και ύφος».

Ιnfo: Ιδρυμα Θεοχαράκη, Βασιλίσσης Σοφίας 9 &, Μέρλιν 1, τηλ. 2103611206. Διάρκεια έως 26 Απριλίου.