Tο 2001 ο Μάρτιν Κριντ κέρδισε το Turner, το κορυφαίο εικαστικό βραβείο στη Βρετανία με το ρηξικέλευθο έργο «Work No.227, The lights going on and off». Σε μια εντελώς άδεια αίθουσα φώτα άναβαν και έσβηναν κάθε πέντε δευτερόλεπτα. Οι αντιδράσεις ήταν θυελλώδεις. Mερικοί απολάμβαναν να ξαπλώνουν στο κέντρο της αίθουσας με κλειστά μάτια, ενώ κάποιοι άλλοι έριξαν αυγά στους τοίχους φωνάζοντας, «αυτό δεν είναι τέχνη, ήρθε το τέλος της ζωγραφικής».
Εκτοτε ο Κριντ γίνεται πρώτη είδηση στα καλλιτεχνικά έντυπα με έργα εννοιολογικά, μετα-μινιμαλιστικά, που συνδυάζουν τη ζωγραφική με τα πολυμέσα, τα συνηθισμένα υλικά με τον χορό και τη μουσική που ο ίδιος γράφει, προτρέποντας στη συνολική εμπειρία της τέχνης. Εχει κάνει μεγάλες κατασκευές νέον με λέξεις όπως «Mothers», «Feelings», που δημιουργούν θετική ενέργεια, έχει γεμίσει αίθουσες με μπαλόνια μετατρέποντας ψυχρούς χώρους σε «παιδική χαρά». Εχει βάλει δρομείς να τρέχουν πάνω-κάτω μέσα στην Τate Βritain ξαφνιάζοντας -ή τρομάζοντας- τους επισκέπτες, που στέκονταν μπροστά στους πίνακες. Eπίσης, κάλεσε τους συμπατριώτες του να χτυπήσουν κουδουνάκια και καμπάνες με το έργο «Αll the bells in the country rung as quickly and as loudly as possible for three minutes», που σήμανε την έναρξη των Ολυμπιακών Αγώνων του 2012, υπό τους ήχους ακόμα και του Big Ben.
Το τρομερό παιδί της σύγχρονης βρετανικής τέχνης προκαλεί με το έργο του, όχι με τη στάση ζωής του. Χαμηλών τόνων, διακριτικός, θυμίζει τον Μπομπ Ντίλαν τον οποίο θαυμάζει. Οι φράσεις του βγαίνουν με το σταγονόμετρο. «Πιθανότατα με επηρέασαν σε αυτό οι Κουακέροι γονείς μου, θρησκευτικά και πολιτικά ενεργοί, οι οποίοι πίστευαν ότι αν δεν έχεις κάτι ουσιαστικό να πεις, μην το λες. Δεν θέλω να πλημμυρίζω τον χώρο με λέξεις και επίσης δεν θέλω να πλημμυρίζω τις αίθουσες με έργα. Η φλυαρία στη ζωή και στην τέχνη δεν μου αρέσει», μας λέει ο 47χρονος καλλιτέχνης. Αυτόν τον μήνα βρίσκεται στην Αθήνα. Καλεσμένος της γκαλερί Καππάτος δημιουργεί ένα έργο ειδικά για την Ελλάδα, που θα αποκαλυφθεί στις 27 Μαρτίου.
Γεννήθηκε στο Γουέικφιλντ, μεγάλωσε στη Γλασκόβη και σπούδασε στο Λονδίνο (Slade School of Art), ενώ του αρέσει να ταξιδεύει. Πρώτη φορά επισκέπτεται την Αθήνα κι εδώ αναζήτησε την έμπνευσή του. Τριγύρισε στα σοκάκια του ιστορικού κέντρου, στην αγορά στο Μοναστηράκι, ανηφόρισε στην Ακρόπολη, επισκέφτηκε το Μουσείο Ακρόπολης αλλά και το Μπενάκη στο Κολωνάκι, έδωσε διάλεξη στην Καλών Τεχνών για τους φοιτητές. Εργάζεται εντατικά. Σχεδιάζει στο κομπιούτερ, απλώνει υφάσματα στο λοφτ της γκαλερί, χειρίζεται μια παλιά ραπτομηχανή και παίζει κιθάρα στο ησυχαστήριό του. «Η Αθήνα είναι προσιτή, οι άνθρωποι πολύ φιλικοί», μας λέει. «Ασφαλώς στην Αγγλία ακούω πολλά για την οικονομική κρίση, γεγονός που μου κεντρίζει το ενδιαφέρον να ψάξω και να μάθω. Η πρώτη μου εντύπωση είναι μιας υγιούς πόλης».
Πάντως η εξ αποστάσεως σχέση του με την Ελλάδα είναι μακρόχρονη. «Η φιλοσοφική σκέψη των αρχαίων με έχει κεντρίσει από τότε που ήμουν μαθητής ακόμα, όπως και η κλασική τέχνη με επίκεντρο το ανθρώπινο σώμα, καθώς και η αρχιτεκτονική. Αρχικά με φόβισε η ιδέα να έρθω στην Ελλάδα, με τη μεγάλη ιστορία, τον πλούτο των ιδεών και της τέχνης. Η ιδέα του έργου, που κάνω τώρα, βασίζεται σε όλα αυτά. Κυρίως στο σώμα, αλλά σε μια μινιμαλιστική διαδικασία. Αυτό που πρόκειται να δείτε θα περιλαμβάνει ζωγραφική, κομμάτια από ύφασμα, χωρίς κοψίματα και ραφές, που θα σχηματίζουν ανθρώπινα σώματα. Μια χορεύτρια θα βρίσκεται σε συνομιλία με αυτές τις φιγούρες, σε συνδυασμό με τα νέα τραγούδια που ετοιμάζω».
• Ποια πράγματα σας έχουν καθορίσει ως δημιουργό, από τα νεανικά σας χρόνια;
Από την εφηβεία μου διάβαζα πολύ, με ενδιέφερε η ψυχολογία, μάθαινα μουσική, ήθελα να σπουδάσω τέχνη. Με ενδιέφεραν ιδιαίτερα οι Αυστριακοί καλλιτέχνες της Απόσχισης, όπως ο Γκούσταβ Κλιμτ, ο Γιόζεφ Χόφμαν. Ο συνδυασμός των καλών τεχνών με τις εφαρμοσμένες. Δεν διαχωρίζω την υψηλή κουλτούρα από τη λαϊκή, είναι ένα. Ενας πίνακας, ένα ποπ τραγούδι, η μόδα, όλα είναι τέχνη για μένα.
• Δημιουργείται η εντύπωση ότι για εσάς το συναίσθημα είναι πιο σημαντικό από την ύλη.
Πιστεύω ότι τα συναισθήματα εξουσιάζουν τον κόσμο. Η σκέψη και η λογική είναι μια απεγνωσμένη προσπάθεια να διαχειριστείς τα συναισθήματα, να τα θέσεις υπό έλεγχο. Αλλά, τελικά, τα συναισθήματα πάντα νικούν. Γιατί είναι μαγεία. Το πρόβλημα όταν δουλεύω είναι ότι πρέπει να γίνω αρκετά λογικός. Για παράδειγμα, για να έρθω στην Αθήνα έπρεπε να μπω σε αεροπλάνο και στη συνέχεια να οργανωθώ στο μέρος όπου μένω, να σκεφτώ τι θα κάνω, να βρω τα υλικά… Δεν είχα προαποφασίσει τίποτα. Θα ήταν πολύ περιοριστικό, πολύ βαρετό! Τελικά μια δουλειά είναι καλή όταν είναι «ζωντανή», το αντίθετο της λογικής δηλαδή.
• Εχετε την αγωνία κάθε φορά να δείχνετε κάτι διαφορετικό;
Προσπαθώ να κάνω καινούργια πράγματα, αλλά πολλές φορές αυτός είναι ένας τρόπος να λύσω ένα παλιό πρόβλημα. Σε αυτή τη φάση προσπαθώ να είμαι πιο ευθύς καθώς υλοποιώ μια ιδέα. Δεν θέλω να είμαι περίπλοκος. Οταν παίζω μουσική επιθυμώ η σκηνή και το κοινό να γίνονται ένα, το ίδιο και οι εκθέσεις μου, να βρίσκονται σε άμεση επικοινωνία με τον κόσμο.
• Είναι εύκολη η επικοινωνία με το κοινό, ιδιαίτερα αν δεν έχει εξοικειωθεί με τη σύγχρονη τέχνη;
Πιστεύω ότι πάντα εμπλέκονται οι θεατές ακόμα κι όταν στέκονται και βλέπουν έναν πίνακα ζωγραφικής. Πηγαίνεις σε ένα μουσείο, σε μια γκαλερί και περπατάς, κοιτάς, αναπνέεις, σκέφτεσαι. Οι πίνακες δεν είναι στατικοί, γιατί οι άνθρωποι κινούνται, επομένως η τέχνη είναι κινητική. Εγώ επιχειρώ να εντείνω την ενέργεια, όταν, ας πούμε, τους βάζω να περπατούν ανάμεσα σε μπαλόνια επιδιώκω την συμμετοχή τους και μια εμπειρία που σε κάνει να ρωτάς και να αναρωτιέσαι.
• Και η μουσική, τι ρόλο παίζει στα έργα σας;
Παίζω με την μπάντα μου συχνά, κι άλλες φορές μόνος. Η μουσική μου λειτουργεί και αυτόνομα και σε σχέση με κάποιο έργο. Μεγάλωσα με κλασική μουσική στο σπίτι των γονιών μου και μετά ασχολήθηκα με την ποπ και τη φολκ, που είναι δημοφιλής στη Σκοτία. Μου αρέσει ο Τζόνι Κας και η απλότητα της κάντρι, κυρίως όμως ο Μπομπ Ντίλαν, γιατί κατάφερε να παραμείνει αληθινός και ειλικρινής.
• Πόσο άλλαξε τη ζωή σας το βραβείο Turner;
Σίγουρα την άλλαξε… είχε επίδραση πάνω μου, αλλά και στους γύρω μου, γιατί δεν χρειαζόταν πλέον να συστήνω τον εαυτό μου. Αν κερδίσεις ένα τέτοιο βραβείο, οι άλλοι εμπιστεύονται τη δουλειά σου, δεν χρειάζεται να προσπαθείς να την αποδείξεις. Παρατήρησα, όμως, ότι δεν με συμπεριελάμβαναν στις εκθέσεις τους οι νεότεροι επιμελητές, γιατί ξαφνικά έγινα μέρος ενός κατεστημένου, παρότι ήμουν κι εγώ νέος. Ισως με έβρισκαν βαρετό…
• Σήμερα το βραβείο κρατάει τη δυναμική του;
Οταν το πήρα εγώ ήμουν συνεχώς στα κανάλια με ωριαία αφιερώματα και συνεντεύξεις. Τότε θεωρούνταν κάτι «μεγάλο», αλλά τώρα πλέον δεν ξαφνιάζει πολύ και δεν δημιουργεί τόσο μεγάλο θόρυβο. Πάντως έχει δημιουργήσει μια μεγάλη εικαστική σκηνή, στην οποία χαίρομαι που ανήκω.
• Noμίζετε ότι μερικοί νικητές ή υποψήφιοι του Turner Prize, όπως ο Ντάμιεν Χιρστ ή η Τρέισι Εμιν, το χρησιμοποίησαν για να προβληθούν οι ίδιοι πιο πολύ κι από τη δουλειά τους;
Η αλήθεια είναι ότι μερικοί Βρετανοί καλλιτέχνες, κυρίως οι εκπρόσωποι της Brit Art, έχουν ξεφύγει, έγιναν επιδεικτικοί. Βεβαίως, οι καλλιτέχνες εξ ορισμού επιζητούν την προσοχή των άλλων, ο ναρκισσισμός είναι έμφυτος. Είναι μια γελοιότητα, ίσως, ότι αυτό που κάνεις είναι τόσο σημαντικό ώστε πρέπει να μπει σε γκαλερί. Είναι μια ψευδαίσθηση που πρέπει να ελέγξεις. Τα καλύτερα έργα που έχω δει έχουν γίνει από ευάλωτους, ευαίσθητους ανθρώπους και αποκαλύπτουν ανθρωπιά.
• Η κριτική που έχετε δεχτεί από τα media, εγκωμιαστική αλλά και αρνητική μερικές φορές, σας έχει επηρεάσει;
Εδώ και δυο χρόνια δεν διαβάζω τίποτα από αυτά που γράφουν για μένα. Οταν τα διάβαζα με αναστάτωναν πολύ. Νομίζω ότι το να γράφεις για την τέχνη είναι δημιουργικό, αλλά και επικίνδυνο γιατί οι λέξεις είναι ένα μέσο από μόνες τους. Οταν βλέπω τις ειδήσεις στην τηλεόραση νιώθω ότι είναι κάτι επικίνδυνο, γιατί οι λέξεις δεν λένε στα αλήθεια ό,τι συμβαίνει. Βγαίνει μια ιστορία βασισμένη στην πραγματικότητα, αλλά δεν είναι η πραγματικότητα, είναι μια ερμηνεία της, μια κατασκευασμένη ιστορία.
• Πέρυσι έγινε η πρώτη αναδρομική έκθεσή σας στη Ηayward Gallery. Πώς είναι να επιλέγεις και να βλέπεις μαζί έργα μιας 25ετίας;
Ηταν δύσκολη η επιλογή και τελικά όταν άνοιξε η έκθεση ένιωσα σαν να μην ήταν τα ίδια έργα που εγώ είχα κάνει. Για παράδειγμα, μια ζωγραφιά από τότε που ήμουν 15 ετών και βρισκόταν στο δωμάτιο των γονιών μου, όταν την είδα στο μουσείο νόμιζα ότι ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό, σαν κάποιος να έκανε ένα ακριβές αντίγραφο.
• Θα χαρακτηρίζατε τη δουλειά σας αυτοβιογραφική;
Δεν διαχωρίζω τη ζωή από την τέχνη. Νιώθω ότι η τέχνη μου είναι ο τρόπος που ζω. Τα έργα μου δείχνουν μια απλή, καθαρή προσέγγιση της ζωής και με βοηθάνε να επιβιώσω σε έναν χαοτικό κόσμο.
Η εκθεση εγκαινιάζεται στις 27 Μαρτίου, στην γκαλερί Καππάτος (Αθηνάς 12, τηλ. 210 3217931), στο πλαίσιο του Προγράμματος Φιλοξενίας Καλλιτεχνών και Προσωπικοτήτων της Τέχνης στην Αθήνα. Επιμέλεια: Σωζήτα Γκουντούνα, καλλιτεχνική διευθύντρια του προγράμματος, Νεφέλη Σκαρμέα, ανεξάρτητη επιμελήτρια.
