Ο τραγουδιστής Κρις Νεκόνγκο από τη Ναμίμπια, ο χορευτής και μουσικός Ανάρντο Ντεπέστρε που μένει στη χώρα μας 12 χρόνια «χωρίς να νιώσει εκδήλωση ρατσισμού», ο ηθοποιός Νίκος Θωμάς από το Ζαΐρ με Ελληνα πατέρα, ο Κασίμ Λιγκοπόρα από την Τανζανία που η νομοθεσία τού στερεί την ελληνική ιθαγένεια, η Ιωάννα Οκουντίγκε που σπούδασε στην Αθήνα πληροφορική αλλά νιώθει ότι δεν είναι σαν «εμάς»… Καλλιτέχνες και επιστήμονες από την Αφρική, οι περισσότεροι από τους οποίους γεννήθηκαν ή ζουν πολλά χρόνια στην Ελλάδα, αποφάσισαν να γίνουν «ζωντανά εκθέματα» για την ασυνήθιστη, τολμηρή, αφυπνιστική έκθεση/περφόρμανς του Μπρετ Μπέιλι «Εxhibit B».
Eίναι μια συγκλονιστική «ανθρώπινη εγκατάσταση» στο κέντρο της Αθήνας -στο εγκαταλειμμένο κτίριο της Ενωσης Ανταποκριτών Ξένου Τύπου-, που κοιτάζει κατάματα την ιστορία του ρατσισμού. Διατρέχει τις εθνογραφικές επιδείξεις, τους ανθρώπινους ζωολογικούς κήπους, τις θεωρίες της φυλετικής ανωτερότητας, την αποικιοκρατία, το απαρτχάιντ, φτάνοντας ώς τις σύγχρονες πολιτικές απέναντι στους μετανάστες.
Η έκθεση είναι ένας φόρος τιμής για τους άντρες και γυναίκες της Αφρικής που υποδουλώθηκαν, βασανίστηκαν, δολοφονήθηκαν από τους Ευρωπαίους. Για τους ίδιους τους περφόρμερ, που αυτοπροσδιορίζονται ως μαύροι, είναι μια συνειδητοποίηση της ταυτότητάς τους. Και για μας τους θεατές, μια γροθιά στο στομάχι για τα εγκλήματα που διαπράττονται στο όνομα του «πολιτισμού».
Νεκρές φύσεις με ζωντανούς ανθρώπους έχουν στηθεί. Ενα σοκαριστικό σκηνικό που παραπέμπει στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Κέιπ Τάουν, το οποίο είχε εντυπωσιάσει τον Νοτιοαφρικανό δραματουργό, σκηνοθέτη, σκηνογράφο και εικαστικό Μπρετ Μπέιλι όταν ήταν μικρός.
Αποικιακά σπίτια με δαντελένιες κουρτίνες και πορσελάνινα σερβίτσια, φωτογραφίες περήφανων λευκών κυνηγών, αλλά και κομμένα κεφάλια Αφρικανών, βαλσαμωμένες αντιλόπες και πίθηκοι, κρανία, αλυσίδες και σταυροί… Και ανάμεσά τους, οι περφόρμερ να σε κοιτάζουν κατάματα και να αφηγούνται δίχως να βγάζουν άχνα τις ιστορίες των «προγόνων» τους.
Μια γυναίκα καθρεφτίζεται δείχνοντας τη γυμνή πλάτη της καθισμένη στο κρεβάτι όπου έχει κακοποιηθεί σεξουαλικά. Μια άλλη με γυμνό στήθος και φτερά στη μέση στέκεται πάνω σε βάθρο σαν εξωτικό πουλί. Οπως η Σάρα Μπάρτμαν, που μεταφέρθηκε από τη Νότια Αφρική στην Αγγλία το 1910 και εξετίθετο σαν «τέρας της φύσης» λόγω της στεατοπυγίας, της μεγάλης συσσώρευσης λίπους γύρω από τους γλουτούς (η ιστορία της έγινε ταινία με τίτλο «Μαύρη Αφροδίτη» από τον Αμπντελατίφ Κεσίς).
Ενας άντρας κρατάει ένα καλάθι γεμάτο κομμένα χέρια (από λάτεξ), παραπέμποντας σε μια πρακτική που ανθούσε στο Κονγκό επί Λεοπόλδου Β’ για τον παραδειγματισμό των μη παραγωγικών δούλων. Αλλος φοράει σιδερένιο μεταλλικό φίμωτρο κι άλλος αυτοκόλλητη ταινία στο στόμα του, παραπέμποντας στον Σομαλό Hagos Mariame Getu, ο οποίος υπέστη ασφυξία το 2003 κατά την απέλασή του από το αεροδρόμιο «Σαρλ Ντε Γκολ».
Οι θεατές μπαίνουν σε ένα λευκό σιδερένιο κλουβί με θέα προς τη μιγάδα που έχει διαχωριστεί από τη λευκή μητέρα της, όπως η Pieterson Bery Janes το 1948. Και στο τέλος οι «ασώματες κεφαλές» μάς αποχαιρετούν με ένα λυπητερό τραγούδι.
Είναι τα αποκεφαλισμένα θύματα της φυλής Νάμα από τη συλλογή του Eugen Fischer, πρύτανη στο Πανεπιστήμιο Βερολίνου επί Τρίτου Ράιχ, ο οποίος ανέπτυξε τη θεωρία της «φυλετικής υγιεινής», βάζοντας τα ιδεολογικά θεμέλια του Ολοκαυτώματος,
Εντονο μαύρο γυαλιστερό χρώμα ή κατάλευκη πηχτή μπογιά καλύπτουν τα πρόσωπα και τα σώματα των περφόρμερ, τονίζοντας τις φυλετικές διαφορές. Ενώ τα «ευρεθέντα αντικείμενα», δύο πρόσφυγες από τη Συρία και την Ερυθραία, μας μεταφέρουν στα σημερινά στερεότυπα…
Η έκθεση του Μπρετ Μπέιλι έχει παρουσιαστεί σε όλο τον κόσμο, από τη Νότια Αφρική μέχρι τη Ρωσία και τη Λατινική Αμερική. Ο ίδιος εδώ και 20 χρόνια είναι ταγμένος στην αναζήτηση ενός νέου ανθρωπισμού. Μας καλεί να έρθουμε πρόσωπο με πρόσωπο με τις προκαταλήψεις και να αναλογιστούμε τη ζημιά που έγινε στο όνομα της επέκτασης από μια Ευρώπη που πρεσβεύει έναν ανθρωπιστικό προσανατολισμό.
Ποιες είναι οι εντυπώσεις; Τα συμπεράσματα τα αφήνουμε στον διάσημο σκηνοθέτη Πίτερ Μπρουκ, ο οποίος έχει χαρακτηρίσει την έκθεση «ασυνήθιστο επίτευγμα», αλλά και στους επισκέπτες στην Αθήνα που σημειώνουν: «χαστούκι για τους πολιτισμένους», «ποιος είναι ο κανίβαλος;».
Info: Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Fast Forward της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση. Ακαδημίας 23, μέχρι 29 Μαΐου. Πληροφορίες, προκράτηση: 210 9005800.
