Η Μυρσίνη Ζορμπά, η σημαντικότερη διανοούμενη της γενιάς της και από τις εξέχουσες της Ευρώπης, με σκέψη που δεν χωρούσε σε κομματικά στεγανά, αριστερή στην ιδεολογία και στις πράξεις, αγάπησε τη γνώση και τα βιβλία. Πίστεψε ότι μπορούν να αλλάξουν τον κόσμο και έθεσε σε αυτή την τροχιά τη ζωή της, την πολιτική και την επιστημονική σκέψη της. Μα πιο πολύ αγάπησε τη ζωή και τον άνθρωπο. Υπερασπίστηκε τους νέους, τους πρόσφυγες, τους φυλακισμένους, τα παιδιά, τους ευάλωτους. Πάλεψε για έναν πιο δίκαιο κόσμο και οραματίστηκε έναν πολιτισμό με ίσες ευκαιρίες για όλους.
Η πολιτική της δράση ξεκίνησε από τα νεανικά χρόνια. Παρέμεινε ακέραιη μέχρι το τέλος. Ταγμένη στον ίδιο σκοπό.
Την ερχόμενη Δευτέρα 20 Απριλίου συμπληρώνονται τρία χρόνια από τον θάνατό της. Το Ιδρυμα Ρώμης Sapienza και το Εργαστήριο Νεοελληνικών Σπουδών «Μυρσίνη Ζορμπά» του Πανεπιστημίου της Ρώμης Sapienza, σε συνεργασία με το Εργαστήριο Ιστορικής Ερευνας και Τεκμηρίωσης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, διοργανώνουν την ίδια μέρα (20/4) στη Ρώμη επιστημονική ημερίδα με θέμα «Αντιδικτατορική δράση στην Ιταλία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες κατά την περίοδο της χούντας των συνταγματαρχών στην Ελλάδα (1967-1973)» και ομιλητές από την Ελλάδα και την Ιταλία.
Θυμίζουμε ότι η ίδια, την ημέρα των τελευταίων γενεθλίων της στις 7 Φεβρουαρίου 2023, υπέγραψε τη δωρεά του αρχείου της και μεγάλο μέρος της βιβλιοθήκης της στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης επιστρέφοντας σε έναν από τους χώρους που διαμόρφωσαν τη σκέψη και άνοιξαν τους ορίζοντές της, καθώς βρέθηκε εκεί ως μεταπτυχιακή φοιτήτρια στη Νομική Σχολή.
«Το Εργαστήριο Νεοελληνικών Σπουδών της Sapienza είναι πλέον το “Σπίτι της Μυρσίνης Ζορμπά”. Θα έλεγα μάλιστα πως κατά κάποιον τρόπο η Ζορμπά έγινε η σπιτονοικοκυρά αυτού του Εργαστηρίου που δεν φέρει απλά το όνομά της, που δεν φιλοξενεί μόνο το αρχείο και το μεγαλύτερο μέρος της βιβλιοθήκης της, αλλά και το εμπνέει κιόλας στις βασικές ερευνητικές και πολιτισμικές δραστηριότητές του» λέει στην «Εφ.Συν.» ο Χρήστος Μπιντούδης, αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας, Πανεπιστήμιο Ρώμης Sapienza, ένας από τους τρεις ιδρυτές του, ο οποίος ταξινομεί και μελετά το τεράστιο αρχείο.
Κάθε χρόνο το Πανεπιστήμιο, με αφετηρία την επέτειο του θανάτου της, διοργανώνει επιστημονική ημερίδα που έχει έμμεση ή άμεση σχέση με τη Μυρσίνη Ζορμπά. Την πρώτη χρονιά αφορούσε τους «Πολιτισμικούς διαμεσολαβητές της Ιταλίας στη μακρά δεκαετία του ’60», με τη Μυρσίνη Ζορμπά να είναι το τιμώμενο πρόσωπο για τις γέφυρες που έστησε μεταξύ Ελλάδας και Ιταλίας από τα φοιτητικά χρόνια της αλλά και ως ευρωβουλεύτρια. Πέρυσι, συμπληρώθηκαν 50 χρόνια από την εποχή που πήρε τον μεταπτυχιακό τίτλο της στη Φιλοσοφία του Δικαίου, από τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Sapienza (1975) και διοργανώθηκε η ημερίδα «Μυρσίνη Ζορμπά. Δημοκρατία και πολιτισμός: 50 χρόνια διαδρομής». Επίτιμος προσκεκλημένος ήταν ο Αλέξης Τσίπρας, ο οποίος είχε μιλήσει για το έργο της και τις προκλήσεις που η δημοκρατία και ο πολιτισμός συναντούν στις ημέρες μας. «Θεωρήσαμε ότι ήταν σημαντικό να ακούσουμε τη φωνή του πολιτικού που τη διάλεξε για το υπουργείο Πολιτισμού» λέει ο Χρήστος Μπιντούδης. Φέτος, η ημερίδα εστιάζει στη μελέτη της αντιδικτατορικής δράσης που αναπτύχθηκε εκτός Ελλάδας κατά τη διάρκεια της δικτατορίας των συνταγματαρχών έως την εξέγερση του Πολυτεχνείου, με ιδιαίτερη έμφαση στην Ιταλία, αλλά και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Στόχος είναι να αναδειχθούν τα δίκτυα πολιτικής δράσης, αλληλεγγύης και πολιτισμικής παρέμβασης, οι μορφές κινητοποίησης των Ελλήνων εξόριστων και μεταναστών, καθώς και οι σχέσεις τους με ευρωπαϊκά πολιτικά, κοινωνικά και πολιτιστικά περιβάλλοντα.
Στο πλαίσιο αυτό, η ημερίδα επιδιώκει επίσης να φωτίσει τη συμβολή και τη μεταγενέστερη διανοητική και πολιτική διαδρομή της Μυρσίνης Ζορμπά, εξετάζοντας τον τρόπο που οι εμπειρίες της αντιδικτατορικής περιόδου στο εξωτερικό συνδέονται με το έργο της στον χώρο του πολιτισμού, της πολιτιστικής πολιτικής και της κοινωνικής ιστορίας.
Οπως μας εξηγεί ο Χρήστος Μπιντούδης, η ιδέα για την ημερίδα «ξεκίνησε συζητώντας με τον Βαγγέλη Καραμανωλάκη και γι’ αυτό γίνεται σε συνεργασία με το Εργαστήριο Ιστορικής Ερευνας και Τεκμηρίωσης του ΕΚΠΑ. Θα λάβουν μέρος Ελληνες και Ιταλοί μελετητές οι οποίοι έχουν ασχοληθεί κυρίως με την περίοδο της δικτατορίας και το πώς η ελληνική χούντα προσπάθησε να προωθήσει ένα παρόμοιο καθεστώς στην Ιταλία, κάτι που δεν συνέβη, ακριβώς γιατί η ιταλική πολιτική κατάσταση εκείνη την περίοδο ήταν πολύ διαφορετική. Ετσι, υπήρξε κατάλληλο έδαφος να βρεθούν στην Ιταλία φοιτητές, εξόριστοι, όσοι το έσκαγαν από τη χούντα των συνταγματαρχών, οπότε αναπτύχθηκε στην Ιταλία έντονη αντιδικτατορική δράση. Ο Μίκης Θεοδωράκης αλλά και ο Ανδρέας Παπανδρέου εκείνα τα χρόνια, στις περιοδείες τους στην Ευρώπη, πάντα συμπεριλάμβαναν τη Ρώμη. Τα χρόνια 1973-1975 η Μυρσίνη Ζορμπά βρίσκεται στη Ρώμη και αναπτύσσει αντιδικτατορική πολιτική και μάλιστα πολύ προκλητική. Κάνει μεταφράσεις, γράφει κείμενα στα ιταλικά και τα ελληνικά και τα δημοσιεύει. Οπως εύστοχα έχει σχολιάσει ο Αντώνης Λιάκος, όταν η Ζορμπά φεύγει από την Ελλάδα για τη Ρώμη, έχει αποφασίσει ότι θα ξαναγυρίσει μόνον όταν πέσει η χούντα. Κάτι που δεν γνωρίζαμε και το μάθαμε από το αρχείο της είναι ότι η Μυρσίνη Ζορμπά επιστρέφει στην Ελλάδα τον Αύγουστο του 1974. Τι συμβαίνει σε εκείνο το ταξίδι της που διαρκεί 3-4 εβδομάδες στην Αθήνα; Ερχεται σε επαφή με την εφημερίδα «Αυγή» και συμφωνεί μαζί τους για μια συνεργασία. Το πρώτο άρθρο δημοσιεύεται τον Σεπτέμβριο του 1974 και ακολουθεί μια σειρά άρθρων μέχρι το τέλος του 1975, όταν επιστρέφει μόνιμα πλέον στην Αθήνα. Στην ημερίδα θα αναδειχθεί τι έγινε εκτός των ελληνικών συνόρων και πόσο βοήθησε στην ανατροπή της χούντας.
Η συζήτηση με το Καραμανωλάκη έγινε με αφορμή μια σειρά εντύπων, με αντιδικτατορικό χαρακτήρα φυσικά, που κυκλοφορούν στην Ιταλία εναντίον της ελληνικής χούντας. Σε πολλά από αυτά αρθρογραφεί τακτικά η Μυρσίνη Ζορμπά. Αυτό που μάθαμε από το αρχείο επιβεβαιώνει κάτι που γνωρίζαμε. Η Ζορμπά, όταν φτάνει στην Ιταλία, έρχεται σε επαφή με τις ομάδες του Ρήγα στη Ρώμη, στον οποίο εντάσσεται. Ηταν πολύ δυναμική και κατηγορήθηκε γι’ αυτό από πολλούς συντρόφους της. Τα κείμενα που δημοσιεύει στην Ιταλία και στην Ελλάδα παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον και αναδεικνύουν τι άνθρωπος είναι η Μυρσίνη Ζορμπά, αλλά και τους στόχους που είχε θέσει από πολύ νωρίς. Αυτό είναι το πλαίσιο της ημερίδας και είναι τιμή μας η συνδιοργάνωση με το Εργαστήριο Ιστορικής Ερευνας και Τεκμηρίωσης του ΕΚΠΑ», καταλήγει ο καθηγητής.
Ο Χρήστος Μπιντούδης και οι συνάδελφοί του έχουν ξεκινήσει να εργάζονται με συστηματικούς ρυθμούς πάνω στο αρχείο της Μυρσίνης Ζορμπά, που έφτασε στη Ρώμη τον Γενάρη του 2024. «Εχει τακτοποιηθεί όλο και έχει αρχειοθετηθεί η περίοδος 1961-1975, που περιλαμβάνει και τα χρόνια της Ρώμης φυσικά. Δεν έχει ανοίξει ακόμα για το κοινό αλλά αν κάποιος ήθελε αύριο το πρωί θα μπορούσε να λάβει αναλυτικές πληροφορίες. Πέρυσι το καλοκαίρι η Παυλίνα Μάρβιν και η Μαριάννα Σωτηροπούλου, στενές συνεργάτιδες της Μυρσίνης, ανέλαβαν όλο το κομμάτι του αρχείου του ΕΚΕΒΙ, που είναι τεράστιο, το αρχειοθέτησαν πλήρως και το καταλογογράφησαν». Παράλληλα έχει προχωρήσει η εργογραφία της Μυρσίνης Ζορμπά, ό,τι έγραψε και δημοσίευσε όλα αυτά τα χρόνια, και αναμένεται η έναρξη της ψηφιοποίησης του αρχείου της.
ΓΡΑΦΟΥΝ ΤΡΕΙΣ ΣΤΕΝΕΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΔΕΣ ΤΗΣ ΜΥΡΣΙΝΗΣ
Για τη δική τους Μυρσίνη γράφουν στην «Εφ.Συν.» τρεις στενές της συνεργάτιδες. Πόσο η σκέψη, η ματιά, τα κείμενα, οι δημόσιες παρεμβάσεις, η στάση της στην πολιτική και στη ζωή λείπουν από τις ίδιες και εν τέλει απ’ όλες και όλους μας. Απ’ όσους είχαν την ευλογία να τη γνωρίσουν αλλά και από τις στρατιές των ανθρώπων τους οποίους υπερασπίστηκε, δούλεψε, πάλεψε για εκείνους.
«Μια απουσία πιο αισθητή από ποτέ»
Μαρία Ανδρεαδάκη-Βλαζάκη, Επίτιμη γενική διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς
Πάνε τρία χρόνια από τότε που έφυγε η Μυρσίνη από κοντά μας και η απουσία της είναι περισσότερο αισθητή από ποτέ. Δεν περνά μέρα να μην την αναζητήσω, βιώνοντας τα τόσα τραγελαφικά αλλά κυρίως τα τόσα τραγικά που συμβαίνουν στον τόπο μας σε όλους τους τομείς και οπωσδήποτε στον πολιτισμό, στην κουλτούρα, την πολιτιστική κληρονομιά, την πολιτισμική δημοκρατία.
Γιατί η Μυρσίνη, η δική μου και δική μας Μυρσίνη, δεν θα επέτρεπε να γίνει τελεφερίκ στη Μονεμβασιά και στο Δικταίο Αντρο, να υψωθεί εγκατάσταση ραντάρ στον λόφο Παπούρα Πεδιάδας Ηρακλείου ακυρώνοντας το μοναδικό μνημείο που έχει αποκαλυφθεί εκεί, να τεμαχιστούν οι αρχαιότητες του σταθμού Βενιζέλου στο Μετρό Θεσσαλονίκης, να γίνονται έργα στην Αθήνα που βλάπτουν την ακεραιότητα και αυθεντικότητα των μνημείων, να κινδυνεύουν να μετατραπούν σε ξενοδοχείο τα ιστορικά κτίρια στον λόφο Καστέλλι Χανίων, να λειτουργούν ναυπηγοεπισκευαστικές μονάδες στον Τύμβο των Σαλαμινομάχων. Ούτε θα έκλεινε το ιστορικό κτίριο του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων, έναν χώρο πολιτισμικής δημοκρατίας, συνδεδεμένο με την κοινωνική και δημόσια αρχαιολογία και ιστορία, έναν χώρο όπου ανθούσαν ο ανοικτός διάλογος και η κριτική σκέψη, όπου παρήγετο γνώση μέσω συμμετοχικής διαδικασίας.
Γιατί η Μυρσίνη θα πάλευε για τον δημόσιο και κοινωνικό χαρακτήρα των αγαθών του πολιτισμού και για να μη γίνει καθεστώς η ισοπέδωση των ανθρωπιστικών αξιών, ιδιαίτερα στη συγκυρία των σύγχρονων προκλήσεων με την επέλαση της Ακροδεξιάς και του φιλελευθερισμού και της ταυτόχρονης υποχώρησης των δημοκρατικών αντανακλαστικών. Γιατί η Μυρσίνη θα υποστήριζε την κουλτούρα της καθημερινής ζωής, η οποία εμπεριέχει τις έννοιες της ισοτιμίας, της διαφορετικότητας, του πλουραλισμού, και η οποία οδηγεί σε ένα μοντέλο σύγχρονης πολιτισμικής πολιτικής.
Πόσο μας λείπει η Μυρσίνη σήμερα που συντελείται γενοκτονία και μαίνεται ο πόλεμος στην Ανατολή! Θα πρόσφερε μια αγκαλιά και θα δυνάμωνε την ελπίδα με τον λόγο και τον αγώνα της για μια πολιτική που ως κεντρικό αίτημα έχει την ελευθερία, τη δημοκρατία, την ισότητα, την αλληλεγγύη, την ειρήνη…
«Θαρραλέα και ενόψει τέλους, με θαρραλέα παραδοχή του φόβου»
Εφη Μουγκαράκη, Δικηγόρος
Δεν ισχύει το ουδείς αναντικατάστατος. Σε πολλές περιπτώσεις δεν ισχύει. Είναι μια αντίδραση εξορθολογισμού στην οδύνη μεγάλης απώλειας. Οπως και τα του χρόνου ως καλύτερου γιατρού. Γι’ αυτό και αμφισβητήθηκε σθεναρά στα ποιήματα και τα τραγούδια.
Οι απώλειες προσδίδουν στον χρόνο ορόσημα. Το έγραψε ο Μπόρχες για τον μόνο τρόπο να μετρά τον χρόνο. Οχι, στην περίπτωση της Μυρσίνης δεν ισχύει.
Ο χρόνος που περνά φωτίζει από απόσταση το βάθος της απώλειας και το διαμέτρημα του ίχνους που αφήνουν οι άνθρωποι. Και μπορεί ν’ αναδείξει τεράστια μεγέθη κι άλλο τόσο δυσθεώρητα κενά.
Οταν βουλιάζω στην άρνηση που μου προκαλεί η γενικευμένη σήψη, ανατρέχω σ’ εκείνη που δεν τα παρατούσε ποτέ. Και όλα τα επεξεργαζόταν, σημείωνε, κατέγραφε, κοινοποιούσε, βρίσκοντας πάντα τις λέξεις, αναζητώντας το καίριο ερώτημα. Ηταν πολύ ευφυής για να έχει έτοιμες απαντήσεις. Ομαδική, συλλογική, έφτιαχνε κοινότητες διαλόγου, απλόχερη και δοτική.
Ηταν στ’ αλήθεια θαρραλέα. Δεν θα πω τίποτα άλλο για τη θητεία της στο υπουργείο Πολιτισμού, κυρίως γιατί τώρα πια αμφιβάλλω αν υπήρξε στ’ αλήθεια υπουργός ή αν πρόκειται για πλάσμα της φαντασίας μου, παρά μόνο ότι ήταν τέτοια η αξιοπρέπεια και ο αυτοσεβασμός που ούτε κανείς τόλμησε ποτέ να της ζητήσει κάτι ούτε η ίδια από μόνη της υποτάχτηκε σε κάτι που δεν πρέσβευε προκειμένου να γίνει αρεστή, έτσι όπως συνηθίζουν να κάνουν όσοι έχουν εσωτερικεύσει τη δουλοπρέπεια. Μάλλον προτιμούσε να γίνεται δυσάρεστη.
Εύλογες οι αμφιβολίες μου. Τι δουλειά θα είχε η Μυρσίνη σε υπουργικά γραφεία που λειτουργούν με όρους εγκληματικών οργανώσεων. Που κανονικοποιούν τα -επιτελικά συντονισμένα- εγκλήματα, που τα παρουσιάζουν ως φιλολαϊκές και φιλεύσπλαχνες πράξεις ηθικοκοινωνικής αξίας. Που αντί να απολογηθούν απαιτούν και συγγνώμη. Που ασελγούν πάνω στις πληγές του κόσμου και του τόπου, ανέντιμοι, αυταρχικοί, θρασείς, κυνικοί. Που επαίρονται με την ανεντιμότητα και ακκίζονται με την ατιμωρησία. Η Μυρσίνη που φεύγοντας μου έγραψε: να με θυμάσαι σαν τίμιο άνθρωπο.
Θαρραλέα και ενόψει τέλους, με θαρραλέα παραδοχή του φόβου. «Εφυγε ο φόβος του απροόπτου σιγά σιγά κι ας παραμονεύει».
Και ζώντας κάθε πτυχή της τελευταίας άνοιξης: «Τόση άνοιξη/πώς να κρατηθώ αμέτοχη» (Ημερολόγιο του τέλους).
«Μου λείπει ο κόσμος χωρίς αυτήν…»
Ελισάβετ Σολωμού, Αρχαιολόγος, MSc Πολιτιστικής Διαχείρισης, υπ. διδάκτωρ ΕΚΠΑ
Για εμένα η Μυρσίνη ήταν μια ανάσα στη δυστοπία. Ενα ανοιχτό παράθυρο στον κόσμο και στην αλήθεια της ζωής. Και συνεχίζει να είναι, όπως πιστεύω και για πολλούς ακόμη ανθρώπους που τη γνώρισαν και δεν έμαθαν να βολεύονται με λιγότερο οξυγόνο, με λιγότερο ουρανό.
Γιατί, ενώ γύρω μας πληθαίνουν καθημερινά τα κρούσματα πολιτιστικής και κοινωνικής οπισθοδρόμησης, η ίδια εξακολουθεί να εμπνέει και να διδάσκει, με όσα δώρα μας άφησε, πολιτική για τον πολιτισμό. Και να δείχνει τον δρόμο: για το τι σημαίνει πολιτισμική δημοκρατία στην πράξη. Για το τι θα μπορούσε να προσφέρει στη ζωή των ανθρώπων μια πολιτισμική Αριστερά, μια άλλη πολιτισμική πολιτική, με πάθος, όραμα και γνώση.
Η φυσική της απουσία, ωστόσο, δεν παύει να είναι οδυνηρή για όσες και όσους πορευτήκαμε μαζί. Η σιωπή της δεν παύει να είναι σήμερα πιο ηχηρή από ποτέ, είτε στο πολιτισμικό πεδίο είτε στο κοινωνικό γίγνεσθαι, όπου την είχαμε συνηθίσει να είναι πάντοτε παρούσα και ενεργή.
Η δική μου συνάντηση με τη Μυρσίνη λειτούργησε ως καταλύτης σε ένα προσωπικό και συλλογικό ταξίδι από την πρώτη στιγμή που ανταμώσαμε. Ηταν μια σύνδεση που λειτουργούσε προωθητικά, με μοίρασμα, παρότρυνση, έμπνευση, προσδοκίες και προσήλωση στα μεγάλα, στα ουσιώδη, στα σημαντικά.
Μου λείπουν πολύ το γέλιο, το έξυπνο βλέμμα, οι ιδέες και το πείσμα της. Η ματιά και η παρέμβασή της στα πράγματα. Η δοτικότητα και η ανιδιοτελής αγάπη που έδειχνε για όσους και όσα θεωρούσε πολύτιμα. Μου λείπουν τα κείμενα και οι εκπλήξεις της, οι ψηφιακές μας συζητήσεις, τα μυστικά και οι κουβέντες μας στη λουλουδένια της αυλή.
Μου λείπει ο κόσμος χωρίς αυτήν…
info
Στην ημερίδα συμμετέχουν: Αντώνης Λιάκος, Βαγγέλης Καραμανωλάκης, Χρήστος Μπιντούδης, Eugenio Gaudio, Simone Celani, Paolo Soave, Κωστής Κορνέτης, Francesco Giannachi, Ρήγας Ραφτόπουλος, Δημήτρης Γκάρης, Αντώνης Σερεντιάδης.
-320x213.jpg)
