Οι επαγγελματίες της μουσικής και οι δημιουργοί οπτικοακουστικών παραγωγών κάθε είδους σε όλο τον κόσμο αναμένεται να χάσουν το ένα τέταρτο των εισοδημάτων τους μέχρι το 2028. Αιτία είναι οι εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που έχουν πλημμυρίσει τις αγορές και το διαδίκτυο με «συνθετικό περιεχόμενο». Αυτό υποστηρίζει η έκθεση προόδου εφαρμογής της παγκόσμιας συμφωνίας για την προστασία της πολιτιστικής πολυμορφίας της UNESCO, της σημαντικότερης διεθνούς συνθήκης πολιτιστικής πολιτικής, που κλείνει φέτος 20 χρόνια.
Η καλή είδηση είναι ότι ο τομέας του πολιτισμού αναγνωρίζεται πλέον θεσμικά από το σύνολο των χωρών που την υπογράφουν και μετριέται ως κλάδος της οικονομίας με συγκεκριμένο και σημαντικό αποτύπωμα, γεγονός που επιτρέπει την εφαρμογή πολιτικών προστασίας.
Το ιστορικό επικύρωσης της σύμβασης
Η τέταρτη έκδοση της έκθεσης «Re-Shaping Policies for Creativity», που κυκλοφόρησε πρόσφατα, βασίζεται σε στοιχεία από περισσότερες από 120 χώρες και αναλύει σχεδόν 4.000 πολιτικές και ρυθμιστικά μέτρα που εισήχθησαν μεταξύ των ετών 2021-2024. Η Σύμβαση της UNESCO για την Προστασία και την Προώθηση της Ποικιλομορφίας των Πολιτιστικών Εκφράσεων, από την οποία πηγάζει η έκθεση προόδου, αποσκοπεί στη διαφύλαξη και την προώθηση της ποικιλομορφίας των εκφράσεων πολιτισμού σε όλο τον κόσμο σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης και ελεύθερου εμπορίου.
Υιοθετήθηκε ομόφωνα από τη γενική διάσκεψη της UNESCO στο Παρίσι στις 20 Οκτωβρίου 2005 και τέθηκε σε ισχύ στις 18 Μαρτίου 2007, μετά την επικύρωσή της από 30 χώρες. Μέχρι το 2026, είχε επικυρωθεί από 152 συμβαλλόμενα μέρη (χώρες και την Ευρωπαϊκή Ενωση), καθιστώντας τη μία από τις ευρύτερα υποστηριζόμενες Συνθήκες της UNESCO.
Η ιστορία της ξεκινά στις αρχές του 2000, κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ), όταν διατυπώθηκαν για πρώτη φορά φόβοι ότι τα πολιτιστικά αγαθά (όπως ταινίες, μουσική, βιβλία και τέχνη) θα αντιμετωπίζονταν αποκλειστικά ως εμπορεύματα, επιτρέποντας στις βιομηχανίες της εποχής -όπως το Χόλιγουντ ή τις μεγάλες δισκογραφικές- να πνίξουν τις τοπικές κουλτούρες και παραδόσεις.
Η Γαλλία, ο Καναδάς και πολλές χώρες του παγκόσμιου Νότου υποστήριξαν ότι χρειάζονται «εξαιρέσεις» στις εμπορικές συμφωνίες, αφού ο πολιτισμός ενσωματώνει ταυτότητες, αξίες και κοινωνικές έννοιες που υπερβαίνουν την οικονομική αξία. Αυτό οδήγησε στη Σύμβαση, η οποία συμπληρώνει προηγούμενα κείμενα της UNESCO, όπως η Οικουμενική Διακήρυξη για την Πολιτιστική Ποικιλομορφία του 2001 και λειτουργεί ως αντίβαρο στις συμφωνίες ελευθέρου εμπορίου.
Θεωρήθηκε νίκη της πολιτιστικής ανεξαρτησίας, δίνοντας στα κράτη το δικαίωμα να προστατεύουν τις πολιτιστικές τους βιομηχανίες χωρίς να παραβιάζουν τους διεθνείς κανόνες εμπορίου (π.χ. τη Συμφωνία για το Εμπόριο Υπηρεσιών του ΠΟΕ). Ανταποκρίθηκε ακόμη στις πρώτες επιπτώσεις της ψηφιακής τεχνολογίας, ενώ μεταγενέστερες επικαιροποιήσεις ενέταξαν στις πρόνοιές της τις διαδικτυακές πλατφόρμες. Μεταξύ άλλων, τα κράτη συμφώνησαν να υποβάλλουν έκθεση στην UNESCO κάθε τέσσερα χρόνια σχετικά με την πρόοδό τους, να προσφέρουν προνομιακή πρόσβαση σε πολιτιστικά αγαθά και υπηρεσίες από αναπτυσσόμενες χώρες, ενώ ιδρύθηκε και το Διεθνές Ταμείο για την Πολιτιστική Ποικιλομορφία.
Σύμφωνα με την έκθεση του 2026, το παγκόσμιο εμπόριο πολιτιστικών αγαθών έχει διπλασιαστεί από το 2005, οπότε μετρήθηκε για πρώτη φορά, φτάνοντας τα 254 δισεκατομμύρια δολάρια το 2023, με τις αναπτυσσόμενες χώρες να αντιπροσωπεύουν το 46% των εξαγωγών. Τα έσοδα των δημιουργών από ψηφιακές υπηρεσίες και εφαρμογές αποτελούν πλέον την κύρια πηγή εισοδήματος, αντιπροσωπεύοντας το 35% του συνόλου – σημειώνοντας σημαντική άνοδο από το 17% το 2018. Την ίδια ώρα όμως, η σταθερή απασχόληση και η δίκαιη αμοιβή γίνονται όλο και πιο απρόσιτες για τους περισσότερους δημιουργούς. Τα οφέλη δε, της οικονομικής προόδου δεν κατανέμονται γεωγραφικά ομοιόμορφα, αλλά συγκεντρώνονται κατά κύριο λόγο σε ελάχιστες ανεπτυγμένες χώρες του Βορρά.
Ψηφιοποίηση
Πρόκειται για τάση που είχε ήδη καταγραφεί με την ψηφιοποίηση των δημιουργικών επαγγελμάτων μέσω των πλατφορμών, αλλά τώρα διογκώνεται εξαιτίας της τεχνητής νοημοσύνης. Η έκθεση της UNESCO εκτιμά ότι έως το 2028 θα σημειωθεί παγκόσμια απώλεια εσόδων 24% για τους δημιουργούς μουσικής και 21% για τους δημιουργούς οπτικοακουστικών μέσων, ως άμεσο αποτέλεσμα των εφαρμογών της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης.
«Η τεχνητή νοημοσύνη είναι μια διατομεακή δύναμη, που αντικατοπτρίζει τον βαθύ μετασχηματισμό των πολιτιστικών πρακτικών», γράφει ο Jordi Baltà Portolés, κύριος συντάκτης της έκθεσης της UNESCO. «Οι αλγόριθμοι καθορίζουν πλέον τον τρόπο με τον οποίο το πολιτιστικό περιεχόμενο διανέμεται, γίνεται προσβάσιμο και ανακαλύπτεται, με σημαντικές επιπτώσεις στη δημόσια πρόσβαση σε αυτό. Απαιτείται συνεχής διακυβερνητική συνεργασία, προκειμένου να προστατευθούν η ανθρώπινη δημιουργικότητα και η ποικιλομορφία των πολιτιστικών εκφράσεων σε ένα περιβάλλον που καθοδηγείται όλο και περισσότερο από την τεχνητή νοημοσύνη».
Οι πιο ευάλωτοι
Η ραγδαία εξάπλωση του περιεχομένου που παράγεται από αλγορίθμους, σε συνδυασμό με τη διαδικτυακή παρενόχληση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τη λογοκρισία, δημιουργεί ένα ολοένα πιο εχθρικό περιβάλλον για τους δημιουργούς – ιδίως γυναίκες, αυτόχθονες πληθυσμούς και περιθωριοποιημένες κοινωνικές ομάδες. Η συζήτηση για την πολιτιστική ελευθερία είναι πλέον στην ημερήσια διάταξη της Ευρωπαϊκής Ενωσης με τις χώρες της κεντρικής Ευρώπης να δέχονται σκληρές επικρίσεις για καταστολή της ελευθερίας της έκφρασης και ευρωπαϊκούς φορείς πολιτισμού να ζητούν από την Ε.Ε. να ψηφίσει συμφωνία για την καλλιτεχνική ελευθερία (Artistic Freedom Act) ανάλογη εκείνης για την ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης (Media Freedom Act).
Θεσμική κατοχύρωση του πολιτισμού, αλλά τα χάσματα διευρύνονται
Η έκθεση του 2026 καταγράφει όμως και σαφή θεσμική πρόοδο, αφού κάθε χώρα που υπέβαλε έκθεση διαθέτει πλέον ειδικό υπουργείο ή οργανισμό Πολιτισμού, ένα διεθνές ορόσημο που επιτεύχθηκε για πρώτη φορά το 2025. Μεταξύ των ετών 2021 και 2024, το 85% των χωρών που υπογράφουν τη Συνθήκη είχαν αναπτύξει πολιτικές για τον ψηφιακό μετασχηματισμό του πολιτισμού και των δημιουργικών τομέων, έναντι 80% την περίοδο 2017–2020, ενώ είχαν πάρει και μέτρα για την προώθηση του εγχώριου πολιτιστικού προϊόντος τους.
Από την άλλη πλευρά, η δημόσια χρηματοδότηση για τον πολιτισμό παραμένει σε ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα, κάτω από το 0,6% του ΑΕΠ παγκοσμίως, ενώ συνεχίζει να συρρικνώνεται σε πολλές χώρες. Οι καλλιτέχνες του παγκόσμιου νότου αντιμετωπίζουν έχουν απαγόρευση «βίζας» προς τις οικονομίες του βορρά, όπως αναφέρει η έκθεση χαρακτηριστικά, ενώ την ίδια ώρα το κανονιστικό κενό γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη, υπονομεύει την πολυμορφία που η Σύμβαση δημιουργήθηκε για να προστατεύσει. Η δε αναπτυξιακή βοήθεια που διατίθεται για τον πολιτισμό αγγίζει μόλις το 0,15% της συνολικής διεθνούς αναπτυξιακής βοήθειας.
Το 85% των χωρών ενσωματώνει τις πολιτιστικές και δημιουργικές βιομηχανίες στα εθνικά αναπτυξιακά σχέδια, αλλά μόνο το 56% θέτει συγκεκριμένους στόχους για τον πολιτισμό. Επιπλέον, μόνο το 48% των χωρών συλλέγει στατιστικά στοιχεία για την ψηφιακή πολιτιστική κατανάλωση, με τους περισσότερους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να σχεδιάζουν στο σκοτάδι.
Ακόμη χαρακτηριστικότερο είναι ότι από τους 148 στόχους που έχουν καταγραφεί πως σχετίζονται με την τεχνητή νοημοσύνη και έχουν υιοθετηθεί από διάφορες χώρες, μόλις ένας επικεντρώνεται στον πολιτισμό αυτόν καθ’ αυτόν.
Κατόπιν αυτών το ψηφιακό χάσμα, ο βασικός κοινωνικός δείκτης που μετράμε σχετικά με την ισότιμη πρόσβαση, διευρύνεται. Ενώ το 67% των πολιτών στις ανεπτυγμένες χώρες διαθέτει βασικές ψηφιακές δεξιότητες, το αντίστοιχο ποσοστό στις αναπτυσσόμενες χώρες δεν ξεπερνά το 28%. Μπορεί οι γυναίκες να κατέχουν πλέον το 46% των ηγετικών θέσεων σε εθνικούς πολιτιστικούς και καλλιτεχνικούς φορείς παγκοσμίως (από 31% το 2017), όμως ενώ στις ανεπτυγμένες χώρες το ποσοστό φτάνει το 64%, στις αναπτυσσόμενες παραμένει στο 30%.
Προστατευτικές πολιτικές
«Το 2025, η Διάσκεψη της UNESCO σημείωσε ότι τα υφιστάμενα ρυθμιστικά πλαίσια είναι ανεπαρκή για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που θέτει η τεχνητή νοημοσύνη», συμπεραίνει η έκθεση. Στο ίδιο κείμενο προτείνονται πάνω από 8.100 μέτρα πολιτικής που έχουν καταγραφεί παγκοσμίως, από ποσοστώσεις ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών έως στρατηγικές εξαγωγής περιεχομένου και προγράμματα επιδοτήσεων.
«Η παγκόσμια ψηφιακή αγορά χαρακτηρίζεται από έναν μικρό αριθμό μεγάλων πλατφορμών που κυριαρχούν στο ψηφιακό οικοσύστημα», γράφει ο Heritiana Ranaivoson, επιστημονικός ερευνητής και συγγραφέας του κεφαλαίου για το ψηφιακό περιβάλλον. «Σε αυτό το περιβάλλον, μια περιορισμένη ομάδα καλλιτεχνών με μεγάλη προβολή αποσπά δυσανάλογο μερίδιο εσόδων και έκθεσης, ενώ λιγότερο γνωστοί δημιουργοί αδυνατούν να επιτύχουν συγκρίσιμη ορατότητα».
Τα ευρήματα αυτά έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα για χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου οι δημιουργικές βιομηχανίες συνεισφέρουν πάνω από 125 δισεκατομμύρια λίρες στην οικονομία και απασχολούν πάνω από 2,4 εκατομμύρια εργαζόμενους. Η μουσική, ο κινηματογράφος, η τηλεόραση και οι εκδόσεις παραμένουν στην παγκόσμια κορυφή, αλλά οι Βρετανοί δημιουργοί αντιμετωπίζουν αλγοριθμική μεροληψία στις πλατφόρμες streaming, εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης που αναπαράγουν τα στιλ τους με ελάχιστα δεδομένα εκπαίδευσης και χρόνια υποχρηματοδότηση σε σχέση με το οικονομικό βάρος του τομέα.
Ωστόσο: «Η μεγάλη αλλαγή που συντελείται είναι ότι ο πολιτισμός αναγνωρίζεται πλέον από υπουργεία που δεν βρίσκονταν παλιότερα σε αυτήν την αίθουσα – από τα υπουργεία Οικονομίας, Οικονομικών, Εμπορίου και Απασχόλησης, από εκείνους που αποφασίζουν για τους προϋπολογισμούς», δήλωσε η Ekaterina Travkina, συντονίστρια Πολιτισμού, Δημιουργικών Βιομηχανιών του ΟΟΣΑ, κατά την παρουσίαση της έκθεσης. «Ο πολιτισμός συμβάλλει στο 3,4% της συνολικής απασχόλησης παγκοσμίως -αυτό φτάνει έως και 10% στις μεγαλουπόλεις- ενώ έως 7% όλων των επιχειρήσεων δραστηριοποιούνται στον δημιουργικό τομέα με χαρακτηριστικά παρόμοια με εκείνα όλου του οικονομικού κόσμου εν γένει. Αυτό αλλάζει τη συζήτηση» είπε χαρακτηριστικά.
Και όχι άδικα. Η Eurostat υπολογίζει τη συνεισφορά των δημιουργικών τομέων στο Ευρωπαϊκό ΑΕΠ μεταξύ του 3,95-5,3%. Στο Mondiacult 2025 στη Βαρκελώνη, τη μεγαλύτερη διεθνή διάσκεψη για τον πολιτισμό, παρουσιάστηκε έκθεση σύμφωνα με την οποία οι δημιουργικοί τομείς συμβάλλουν στο 3,39% του παγκόσμιου ΑΕΠ εγείροντας το ερώτημα αν πρέπει να περιληφθεί πια και ο πολιτισμός στους στόχους βιώσιμης ανάπτυξης του ΟΗΕ.
-320x213.jpg)
