Δύο ήταν τα στοιχεία που καθόρισαν τη γραφή του Αντόνιο Λόμπο Αντούνες, του μεγάλου Πορτογάλου συγγραφέα και ενός από τους σημαντικότερους και επιδραστικότερους σύγχρονους Ευρωπαίους λογοτέχνες, που πέθανε την Πέμπτη στα 84 του χρόνια: Η ειδικότητά του στην Ψυχιατρική, την επιστήμη που του χάρισε την ικανότητα της αντίληψης, της κατανόησης, της διεισδυτικότητας και τελικά του ουσιαστικού ανθρωπισμού. Και το γεγονός ότι είχε υπηρετήσει ως στρατιωτικός γιατρός στην Ανγκόλα στις αρχές της δεκαετίας του ’70, ζώντας από πρώτο χέρι τις αγριότητες που συνέβησαν όταν οι αφρικανικές αποικίες της Πορτογαλίας διεκδικούσαν την ανεξαρτησία τους. Κι εκείνη ήταν η χρονική συγκυρία που δεν του επέτρεψε να διατηρεί ψευδαισθήσεις έναντι του ιστορικού τραύματος.
Αυτό θα πραγματευόταν τα επόμενα χρόνια και στα περισσότερα βιβλία του όπου η εμπειρία της Ανγκόλας έρχεται κι επανέρχεται. Κοντά όμως σε αυτά ρόλο έπαιξε και το πηγαίο ταλέντο ενός συγγραφέα που αφουγκραζόταν όχι μόνον τις φωνές των άλλων (ακόμα και της φύσης) και τις ιστορικές, αλλά και προσωπικές τους κρίσεις ισότιμα, αλλά επέτρεπε στη δική του εσωτερική φωνή να αμφιβάλλει απέναντι σε κάθε βεβαιότητα, πολύ περισσότερο όταν αυτή προερχόταν από οποιαδήποτε υποκριτικά εδραιωμένη εξουσία. Με μια τεκμηριωμένη «αντισυστημικότητα», δεν δίσταζε να μιλάει ανοιχτά όχι μόνο για τη δικτατορία του Σαλαζάρ (πράγμα εν προκειμένω αυτονόητο), αλλά π.χ. και για τον ρόλο της αστικής τάξης ή της Καθολικής Εκκλησίας.
Ευρωπαϊκός Νότος
«Είναι ο συγγραφέας που σκάλισε το ένοχο παρελθόν της Πορτογαλίας, το “Βιετνάμ” της, όταν, λίγο καιρό μετά την Επανάσταση των Γαριφάλων (1974), όλοι το απωθούσαν», έγραφε η Μικέλα Χαρτουλάρη στην εβδομαδιαία στήλη της «Λοξή Ματιά» στα «Νέα» το 2012, λίγο καιρό αφότου τον είχε γνωρίσει από κοντά μαζί με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη στο πλαίσιο των γυρισμάτων της σειράς «Οι Κεραίες της Εποχής μας» στην ΕΤ 1. Τότε μάλιστα ο Αντούνες τους είχε χαρίσει επισημάνσεις διαχρονικής αξίας.
Εγραφε τότε η Χαρτουλάρη για το απόσταγμα της συνάντησης μαζί του: «Δεν αποδέχομαι τη λογική της “μικρής χώρας”», μας τόνισε. «Ελλάδα και Πορτογαλία μπορεί να είμαστε εξιλαστήρια θύματα, αλλά οι πλούσιες ευρωπαϊκές χώρες δεν φοβούνται τίποτα όσο εμάς. Αποδιοργανώνονται όταν μας βλέπουν να αυτοσχεδιάζουμε, μας θεωρούν απρόβλεπτους και παράτολμους, δεν καταλαβαίνουν τη λογική των αδυνάτων. Μου το έλεγε και ο Αμερικανός στοχαστής Τζορτζ Στάινερ: “Εσείς της Νότιας Ευρώπης δεν έχετε συνείδηση πόσο ισχυροί είστε, κι ας μην έχετε χρήματα!”». Κι ακόμα: «“Δυστυχώς”, μου έλεγε αργότερα, “τον σημερινό κόσμο τον κυβερνά το χρήμα και όχι οι ιδεολογίες. Παρ’ όλ’ αυτά, ακόμη και μια δεξιά διακυβέρνηση οφείλει να σέβεται την κοινωνική δικαιοσύνη. Οσο για μένα, παρά τις διαψεύσεις, εξακολουθώ να πιστεύω στις ιδέες της Αριστεράς”».
Στην Ελλάδα
Ο Αντούνες είχε γεννηθεί το 1942 στη Λισαβόνα και μεγάλωσε σε μια εύπορη οικογένεια, σε μια φτωχική πάντως γειτονιά στα προάστια της πόλης. Σπούδασε ιατρική, ειδικεύτηκε στην ψυχιατρική και υπηρέτησε ως στρατιωτικός γιατρός από το 1971 έως το 1973 στον αποικιοκρατικό πόλεμο της Ανγκόλας. Το πρώτο του μυθιστόρημα είχε τίτλο «Μνήμη ελέφαντα» (1979) και πρωταγωνιστή έναν ψυχίατρο στη Λισαβόνα που παλεύει με μια βαθιά προσωπική κρίση.
Αυτή ήταν η αρχή μιας εξαιρετικά δημιουργικής βιβλιογραφικής παραγωγής, η οποία οδήγησε σε 22 τίτλους που μεταφράστηκαν σε δεκάδες γλώσσες και σημαντικότατες διακρίσεις, μεταξύ των οποίων το «Μέγα Βραβείο Μυθιστορήματος και Νουβέλας» της Πορτογαλικής Ενωσης Συγγραφέων για το έργο του «Auto dos Danados», το 1985.
Τιμήθηκε επίσης με το μεγαλύτερο πορτογαλικό λογοτεχνικό βραβείο, το βραβείο Camoes, το 2007, κι έναν χρόνο αργότερα του απονεμήθηκε στη Διεθνή Εκθεση Βιβλίου της Γουαδαλαχάρα (Μεξικό) το λογοτεχνικό βραβείο των λατινογενών γλωσσών. Επί σειρά ετών προτεινόταν από τη χώρα του για το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Στα ελληνικά έχουν κυκλοφορήσει τα βιβλία του: Η άλλη όχθη της θάλασσας (μτφρ. Αθηνά Ψυλλιά, Πόλις 2023), Ωσπου οι πέτρες να γίνουν ελαφρύτερες απ’ το νερό (μτφρ. Μαρία Παπαδήμα, Πόλις 2020), Πάνω στα ποτάμια που κυλούν (μτφρ. Μαρία Παπαδήμα, Πόλις 2019), Στου διαόλου τη μάνα (εκτός κυκλοφορίας πλέον, μτφρ. Αθηνά Ψυλλιά, Πάπυρος 2008), Το μεγαλείο της Πορτογαλίας (μτφρ. Αθηνά Ψυλλιά, Εκδόσεις Καστανιώτη 2000), Η φυσική τάξη των πραγμάτων (μτφρ. Αθηνά Ψυλλιά, Εκδόσεις Καστανιώτη 1998) και Το εγχειρίδιο των ιεροεξεταστών (μτφρ. Αθηνά Ψυλλιά, Εκδόσεις Καστανιώτη 1998).
Εγραφε η Χαρτουλάρη το 2012 – ήδη προ της κορύφωσης της ελληνικής οικονομικής κρίσης: «Πάντα σε εγρήγορση, αποφάσισε στο τακτικό χρονογράφημά του στο περιοδικό “Visao” να ειρωνευτεί όσους συμπατριώτες του δυσανασχετούν (όπως και πολλοί δικοί μας) με το κύμα διαμαρτυρίας ενάντια στο κατεστημένο σύστημα διαχείρισης της κρίσης. “Επιτέλους, ας έχετε μια αίσθηση της πραγματικότητας! Πείτε ένα ‘ευχαριστώ’ για τη σούπα και το φρουτάκι που έχετε να φάτε για βραδινό. Μιλάτε για κρίση, αλλά οι πρωταγωνίστριες στα τηλεοπτικά σίριαλ εξακολουθούν να μεγαλώνουν το στήθος τους. Δεν τρώτε κρέας, αλλά μπορείτε να φάτε χείλη με λίπος μπριζόλας που μεταμορφώνουν τα πρόσωπα των γυναικών σε αποκριάτικες μάσκες. Και συνεχίζετε να παραπονιέστε ξεδιάντροπα, όλο πικέτες, πορείες και κραυγές. Ειλικρινά, ας είμαστε δίκαιοι, τι άλλο μπορούμε να προσδοκούμε; Ολα τα υπόλοιπα είναι ασήμαντα: η ανεργία, οι τιμές στα ύψη, να μην έχεις να πληρώσεις τον γιατρό και το φαρμακείο. Πώς γίνεται να υπάρχει ακόμη κόσμος που έχει το θράσος να διαμαρτύρεται!” (απόσπ. από το «Γενναίο έθνος αθάνατο», μτφρ. Αθ. Ψυλλιά)».
Είναι σαφές ότι η απώλεια ενός συγγραφέα όπως ο Αντούνες σημαίνει για την Πορτογαλία αλλά και για την Ευρώπη την απουσία μιας από τις εναπομείνασες φωνές μιας διανόησης απαραίτητης και τολμηρής ως προς την ικανότητα να βάζει πρώτα τις εξουσίες, αλλά ύστερα και κάθε αναγνώστη, προς των ευθυνών τους. Η λογοτεχνία του Αντούνες άλλωστε ποτέ δεν θα καταχωριζόταν στις «εύπεπτες».
-320x213.png)
