Με μεγάλη συμμετοχή, έντονο επιστημονικό ενδιαφέρον και ουσιαστικό δημόσιο διάλογο ολοκληρώθηκε το διεθνές συνέδριο «Γράφω, μεταφράζω, σκέφτομαι στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Τι σημαίνει να είσαι συγγραφέας σήμερα» της Εταιρείας Συγγραφέων, στις 27 και 28 Φεβρουαρίου, στο Ινστιτούτο Γκέτε, το πρώτο στην Ελλάδα αφιερωμένο συστηματικά στη σχέση των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων και της τεχνητής νοημοσύνης με τη συγγραφή, τη μετάφραση, την εκπαίδευση και τα πνευματικά δικαιώματα.
Η διοργάνωση αποτέλεσε κορυφαία δράση στο πλαίσιο των 45 χρόνων παρουσίας της Εταιρείας Συγγραφέων στον δημόσιο λόγο και κατά γενική ομολογία πέτυχε τον στόχο να αναδείξει τις προκλήσεις αλλά και τις προοπτικές στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης μέσω της αναζήτησης εναλλακτικών λύσεων αλλά και της δημιουργίας δικτύων ανταλλαγής προβληματισμού και συνεργασίας με άλλες χώρες και διεθνείς φορείς.
Στην έναρξη του συνεδρίου, εκ μέρους της Εταιρείας Συγγραφέων χαιρέτισε ο πρόεδρός της και πρόεδρος της επιστημονικής επιτροπής του συνεδρίου Κώστας Κατσουλάρης. Εκ μέρους του υπουργείου Πολιτισμού χαιρέτισε ο υφυπουργός Πολιτισμού Ιάσων Φωτήλας, ενώ εκ μέρους του συνδιοργανωτή Goethe-Institut Athen χαιρέτισε η Sonja Griegoschewski. Εκ μέρους του ΕΚΠΑ και της συνδιοργανώτριας Φιλοσοφικής Σχολής χαιρέτισε ο κοσμήτωρ Δημήτριος Λ. Δρόσος, ενώ εκ μέρους της Πανελλήνιας Ενωσης Φιλολόγων, που επίσης ήταν φορέας της συνδιοργάνωσης, η πρόεδρος Μαρία Πεσκετζή.
Δημιουργικός λόγος
Τα προπαρασκευαστικά webinars που προηγήθηκαν (5, 12 και 18 Φεβρουαρίου) ανέδειξαν την πολυπλοκότητα του ζητήματος, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι στο λογοτεχνικό πεδίο αλλά και γενικότερα στην παραγωγή δημιουργικού λόγου «η Τ.Ν. δεν είναι ουδέτερο εργαλείο ούτε αυτόνομος δημιουργός· είναι πεδίο πολιτικής, οικονομικής και πολιτισμικής διαπραγμάτευσης». Αλλά και η Αννα Αφεντουλίδου, γενική γραμματέας του Δ.Σ. της Εταιρείας Συγγραφέων ανοίγοντας το συνέδριο τόνισε πως «η σχέση της Τ.Ν. και της ανθρώπινης δημιουργικότητας δεν ισχυριζόμαστε πως είναι αναπόφευκτα ανταγωνιστική. Λέμε ότι πρέπει να βασίζεται στη δικαιοσύνη και τον σεβασμό».
Στο πρώτο στρογγυλό τραπέζι με θέμα «Η λογοτεχνική δημιουργία στην εποχή των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων: Τι συμβαίνει, τι θα συμβεί, τι θα θέλαμε να συμβεί» και συντονιστή τον Νίκο Ερηνάκη, όπου συμμετείχαν οι συγγραφείς Δημοσθένης Κούρτοβικ, Λίλα Κονομάρα, και η ερευνήτρια Δέσποινα Καταπότη, οι συγγραφείς υπερασπίστηκαν με στιβαρά επιχειρήματα την ανθρώπινη δημιουργικότητα, τονίζοντας το μοναδικά «ανθρώπινο» περιβάλλον της αίσθησης, της συγκίνησης, της ατομικής ιδιαιτερότητας.
Ο Γερμανός φιλόσοφος και διεπιστημονικός ερευνητής Κρις Ντουάρτ στην έναρξη της δεύτερης μέρας του συνεδρίου, σε μια διάλεξη με τίτλο «Μεγάλα γλωσσικά μοντέλα/LLM και ο θάνατος του συγγραφέα», προσέγγισε θεωρητικά τα συστήματα που βασίζονται σε LLM, όπως το ChatGPT, και έδειξε για ποιους λόγους λανθασμένα αντιμετωπίζονται ως συγγραφείς ή συν-συγγραφείς. Οπως εύστοχα τόνισε, ο «θάνατος του συγγραφέα» δεν είναι το τέλος της συγγραφής, αλλά μάλλον η κατάρρευση μιας συγκεκριμένης αντίληψής της.
Στο δεύτερο στρογγυλό τραπέζι με θέμα «Τα εργαλεία Τ.Ν. στη μετάφραση: Είναι η ευκολία παγίδα; Μεταφραστές ή επιμελητές, και ποια η διαφορά;» και συντονιστή τον Χρήστο Αστερίου, όπου συνομίλησαν οι μεταφραστές/τριες Βασίλης Μπαμπούρης, Λίζυ Τσιριμώκου, Θανάσης Χατζόπουλος και Κατερίνα Σχινά, τονίστηκε και πάλι το θέμα της ανθρώπινης αξιολογικής μοναδικότητας. Και ενώ υπογραμμίστηκαν οι σκληρές επιπτώσεις της χρήσης των εργαλείων Τ.Ν. στο επαγγελματικό πεδίο της μετάφρασης, φάνηκε μέσα από την παράθεση παραδειγμάτων ότι η ανθρώπινη επινοητικότητα και το γλωσσικό αίσθημα -τόσο πολυπαραγοντικά προσδιορισμένο- παραμένει σε επίπεδο ποιοτικό αναντικατάστατο. Επιπλέον, τονίστηκε η θετική συμβολή των ψηφιακών εργαλείων στο επίπεδο της έρευνας και του πραγματολογικού σχολιασμού, αλλά όχι στο επίπεδο της μεταφοράς της «λογοτεχνικότητας».
Ο Ολλανδός καθηγητής Τεχνητής Νοημοσύνης και Ανθρωπιστικών Σπουδών Τόμπιας Μπλάνκε (Tobias Blanke) στην ομιλία του με τίτλο «Γιατί η τεχνητή νοημοσύνη (ξαφνικά) επενδύει τόσο πολύ στον πολιτισμό; Η ακόρεστη όρεξη της βαθιάς μάθησης», τόνισε πως έχουμε οδηγηθεί σε μια μοντελοποίηση βιομηχανικής κλίμακας, που έχει ως αποτέλεσμα η πολιτιστική παραγωγή να ακολουθεί πλέον την ίδια βιομηχανική λογική εξαγωγής και συγκέντρωσης τεράστιων συνόλων δεδομένων, έτσι ώστε να μη διακρίνεται από άλλες εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, όπως είναι για παράδειγμα η εξυπηρέτηση πελατών για καταναλωτικά προϊόντα.
Στο τρίτο στρογγυλό τραπέζι με θέμα «Η Τ.Ν. στην εκπαίδευση. Ευκαιρία ή κερκόπορτα;» και συντονιστή τον Γιάννη Μπασκόζο, όπου συμμετείχαν οι εκπαιδευτικοί από όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης Μαρία Φειδάκη, Μαρία Παπαδοπούλου, Βαγγέλης Ηλιόπουλος και Διονύσης Γούτσος, ακούστηκαν πολλά και αρκετά δυσοίωνα για τις νεότερες γενιές που μεγαλώνουν και αναπτύσσονται με «λυσάρι» και βοηθό την Τ.Ν. Υπογραμμίστηκε πως πρέπει να υπάρχει θεσμικά εδραιωμένη βούληση μαζί με πραγματικά παιδαγωγικά κριτήρια για να αντιστραφεί μια κατάσταση που φαίνεται πως πάει να εδραιωθεί.
Πολιτική διάσταση
Στο τελευταίο στρογγυλό τραπέζι με θέμα «Κριτικές προσεγγίσεις των μεγάλων γλωσσικών συστημάτων – Από ποιους, για ποιους, με ποιους. Για την κοινωνία ή για την αγορά; Ανεξέλεγκτη κούρσα ή δημόσιος έλεγχος;» και συντονίστρια την Τιτίκα Δημητρούλια, συμμετείχαν οι συγγραφείς Σταύρος Ζουμπουλάκης, Κώστας Κατσουλάρης, Μανώλης Πατηνιώτης και Νικόλας Σεβαστάκης. Συζητήθηκαν οι πολιτικές διαστάσεις του θέματος, το ζήτημα των οικονομικών συμφερόντων και των τεχνολογικών κολοσσών, και αναδείχτηκαν οι όροι για εκείνη τη δημοκρατική και συμπεριληπτική κοινωνία που θα θέσει πραγματικά και ολοκληρωμένα το ζήτημα του δημόσιου ελέγχου της Τ.Ν. Επιπλέον, τέθηκαν οι σημαντικές κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες της ανεξέλεγκτης ανάπτυξης και χρήσης της.
Τις εργασίες του συνεδρίου έκλεισε ο τιμημένος με το παράσημο του Ιππότη του Εθνικού Τάγματος της Λεγεώνας της Τιμής, Γάλλος φιλόσοφος και μαθηματικός Ντανιέλ Αντλέρ. Στην ομιλία του με τίτλο «Δημιουργικότητα, επίλυση προβλημάτων και τεχνητή νοημοσύνη», επιχειρηματολόγησε με εντυπωσιακό και επιστημονικά τεκμηριωμένο τρόπο για το πώς η Τ.Ν., παρ’ όλες τις φαινομενικά απεριόριστες ικανότητές της επίλυσης προβλημάτων, δεν μπορεί εγγενώς να είναι πραγματικά δημιουργική.
