Οι άνθρωποι που σκοτώνουν στο Παρίσι είναι τόσο εξτρεμιστές που δεν αμφιβάλλουν για τίποτα πια.
Ο Γιαν Φαμπρ απέναντί μας, σε ένα σχεδόν πολιορκούμενο Βέλγιο πλην όμως μια ήρεμη Αμβέρσα, μας μιλά με αφορμή τη μόνιμη τοποθέτηση του αγάλματός του «Ο άνθρωπος που κρατά τον σταυρό» μέσα στον καθεδρικό ναό της γενέτειράς του.
Η είδηση πως το έργο του πρωτοπόρου, συχνά βλάσφημου κι αιρετικού, Φλαμανδού καλλιτέχνη, ο οποίος δηλώνει ανοιχτά «άθεος», επιλέχθηκε ως το πρώτο που εδώ και σχεδόν έναν αιώνα προστίθεται στη μόνιμη συλλογή του ναού αρχικά εκπλήσσει.
Κι όμως, το μπρούτζινο άγαλμά του, λουσμένο στο σχεδόν απόκοσμο φως που εισβάλλει από τα τεράστια αψιδωτά παράθυρα του εντυπωσιακού γοτθικού ναού, μοιάζει να έχει βρει το ιδανικό του περιβάλλον.
Αλλά και ο καθεδρικός, που χτισμένος μεταξύ 1352 και 1521 αποτελεί μέχρι και σήμερα το καμάρι της πόλης, διακοσμημένο με έργα Ρούμπενς και άλλων σπουδαίων καλλιτεχνών, μοιάζει να βρήκε το ιδανικό νέο στολίδι του.
Το θέμα του γλυπτού, που βρίσκεται πλέον τοποθετημένο δίπλα στην αριστουργηματική «Αποκαθήλωση» του Ρούμπενς (1611-1614), ίσως στιγμιαία να ξενίζει τον επισκέπτη, μιας και δεν απεικονίζει κάποιον άγιο, ούτε εξιστορεί κάποια ιστορία της Βίβλου.
Πρόκειται για έναν άντρα που προσπαθεί να ισορροπήσει κρατώντας με το ένα χέρι του έναν σταυρό στο μέγεθος του σώματός του. Πρόκειται για έναν σύγχρονό μας.
Φορά καμπαρντίνα και γυαλιά. Δεν χρειάζεται ιδιαίτερη παρατηρητικότητα για να αντιληφθούμε την ομοιότητα της μορφής στον δημιουργό της.
«Το πρόσωπο», μας εξηγεί λίγο αργότερα ο Γιαν Φαμπρ, «αποτελεί έναν συνδυασμό του δικού μου και του θείου μου. Χάρη σε εκείνον, όταν ήμουν δέκα ετών, ανακάλυψα τον κόσμο του Ρούμπενς και των άλλων μεγάλων Φλαμανδών. Με έφερε εδώ, στον καθεδρικό, και σχεδίαζα. Και τώρα… είμαι ένας νάνος στη χώρα των γιγάντων», εξομολογείται με τη χαρακτηριστικά κοφτή, γρήγορη και έντονα φλαμανδική προφορά του.
Ναρκισσιστική επιλογή; Καθόλου. Ο Φαμπρ πολύ συχνά τοποθετεί τον εαυτό του μέσα στα έργα τέχνης του.
Στο ιδιότυπο εικαστικό σύμπαν του, όπου κυριαρχεί η μεταμόρφωση, η μορφή του ίδιου είναι εκεί για να δηλώσει τον οποιονδήποτε, τον καθένα από εμάς.
Πρόκειται για μια επιλογή που έκανε από πολύ νωρίς εμπνευσμένος από μια μεσαιωνική φλαμανδική φιγούρα, το όνομα της οποίας μεταφράζεται ως «ο Γιαν είναι ο καθένας». Ενα ακόμη σύμβολο λοιπόν.
Και πράγματι, λειτουργεί ως τέτοιο. Ο επισκέπτης του ναού δεν μπορεί να μείνει ασυγκίνητος από την αγωνία του ανθρώπου, που σηκώνοντας τον δικό του σταυρό, κάθε δευτερόλεπτο παλεύει για την ισορροπία του.
Μια εικόνα που προσφέρεται για πολλές αναγωγές και αναγνώσεις και μέσα στον χώρο του ναού και ενθαρρύνει την περισυλλογή.
Ο στόχος λοιπόν μοιάζει να επετεύχθη.
«Δεν θέλαμε ακριβώς να φέρουμε τον κόσμο πίσω στην Εκκλησία με το να τοποθετήσουμε ένα έργο σύγχρονης τέχνης μέσα στον ναό», μας εξηγεί ο νέος εφημέριος του καθεδρικού, Μπαρτ Πέπεν. «Αλλά να βοηθήσουμε όσους εισέρχονται να σκεφτούν. Για την τέχνη, για την κοινωνία και για την Εκκλησία. Θέλουμε ο ναός είναι ανοιχτός και σημείο αναφοράς όχι μόνο για τους πιστούς, αλλά και για τους τουρίστες και τους πολίτες που είτε δεν είναι θρησκευόμενοι είτε ανήκουν σε άλλο θρήσκευμα».
Το έργο άλλωστε δεν αποτέλεσε παραγγελία.
«Πριν από ένα χρόνο, πέρασα από την γκαλερί στην οποία εκτίθετο, εδώ στην Αμβέρσα, και θαύμασα τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούσε το μήνυμά του στο κοινό. Κατάλαβα αμέσως πως η θέση του ήταν μέσα στον καθεδρικό», μας εξηγεί o 44χρονος φιλότεχνος ιερέας.
«Για να είμαι ειλικρινής, δεν είμαι καθολικός, δεν είμαι θρήσκος» διευκρινίζει ο Γιαν Φαμπρ. «Η μητέρα μου που προερχόταν από την γαλλική αστική τάξη της Αμβέρσας, ήταν καθολική και μεγάλωσα με τις αφηγήσεις της από τις ιστορίες της Βίβλου». Εξ ου και τα χριστιανικά σύμβολα κατέχουν σημαντική θέση στο ιδιότυπο λεξιλόγιο του εικαστικού του σύμπαντος.
Ο σταυρός, για παράδειγμα, συναντάται ήδη στα πρώιμα ζωγραφικά του έργα με τον συμβολισμό που του απέδιδαν και οι πρωτοχριστιανοί, για να αποδώσει δηλαδή το Δέντρο της ζωής.
«Ο πατέρας μου ήταν φτωχός και αριστερός και δεν ερχόμασταν στην εκκλησία», συνεχίζει. «Πιστεύω όμως πως μόνο μέσα από τη συγχώρεση μπορεί να λυθεί το πρόβλημα. Απάντηση στη βία δεν είναι η βία. Οφείλουμε να είμαστε ενωτικοί, να συγχωρούμε και να προωθούμε τον διάλογο.
Για παράδειγμα, η επιλογή της τοποθέτησης του έργου μου μέσα στο καθεδρικό είναι ένα δείγμα ανοιχτού πνεύματος εκ μέρους της Εκκλησίας», επισημαίνει όταν η συζήτηση μοιραία στρέφεται στον ιδιότυπο θρησκευτικό πόλεμο, ο οποίος βρίσκεται στις μέρες μας εν εξελίξει.
«Το έργο μου μιλά για τα διλήμματα που αντιμετωπίζουμε. Για τις αμφιβολίες που έχουμε ως άνθρωποι. Οσοι εξακολουθούν να αμφιβάλλουν δεν προβαίνουν σε τέτοιες ακραίες ενέργειες».
Μια έκθεση, τριάντα χρόνια δημιουργίας
Ενας από τους κορυφαίους σύγχρονους εικαστικούς καλλιτέχνες, θεατρικούς σκηνοθέτες και συγγραφείς της εποχής μας διεθνώς που δεν σταματά να εκπλήσσει το κοινό και να εξελίσσει την τέχνη του, άραγε εξακολουθεί να αμφιβάλλει για τον εαυτό του;
«Διαρκώς», λέει ξεκάθαρα. «Εξακολουθώ να μη γνωρίζω. Να αμφιβάλλω και να ψάχνω». Μοιάζει πραγματικά να εννοεί τα λόγια του. Μόλις το δημοσιογραφικό κασετοφωνάκι σβήνει, μας ρωτά με απροσποίητο ενδιαφέρον και ειλικρινή αγωνία σχετικά με την υποδοχή που είχε η 24ωρη περφόρμανς του «Ορος Ολυμπος» δύο μήνες πριν, στη Θεσσαλονίκη.
Αλλά και την επόμενη ημέρα, μπροστά σε ένα σύνολο έργων του από το 1985 έως σήμερα, όταν του ζητάμε να μας πει ποια είναι τα συναισθήματά του, μας λέει. «Σαν να ξεκινάω μόλις σήμερα».
Βρισκόμαστε στην Deweer Gallery, μια αίθουσα τέχνης που έχει αναπτύξει αξιοθαύμαστο έργο, «στη μέση του πουθενά», σε ένα προάστιο της μικρής επαρχιακής κωμόπολης Οτεγεμ.
Η έκθεση με τίτλο «Jan Fabre – 30 Years/ 7 Rooms» είναι αυτό ακριβώς που δηλώνει.
Με αφορμή τη συμπλήρωση 30 δημιουργικών χρόνων συνεργασίας του με τον ιδρυτή της Μαρκ Ντιγουίρ, έναν από τους πρώτους χρηματοδότες τού πολλά υποσχόμενου νεαρού ακόμη τότε Φαμπρ, ο επισκέπτης έχει τη μοναδική ευκαιρία περιπλανώμενος σε επτά δωμάτια να επιχειρήσει μια βαθιά βουτιά στην ιδιότυπη τέχνη του ευφυέστατου Φλαμανδού δημιουργού, επισημαίνοντας σταθμούς από μια πυκνή δημιουργική διαδρομή 30 χρόνων. Αλλά και να δει συγκεντρωμένα ορισμένα σημαντικά έργα του που έχουν εκτεθεί σε επιφανή μουσεία και τις μεγαλύτερες εικαστικές διοργανώσεις διεθνώς.
Στο καλοφωτισμένο πρώτο δωμάτιο μας καλωσορίζει το πιο πρόσφατο από τα έργα του «Το μυαλό ως καρδιά, η καρδιά ως μυαλό» (2015).
Ενας τεράστιος εγκέφαλος κατασκευασμένος από μάρμαρο παρουσιάζεται ως καρδιά με όλα τα κλισέ που τη συνοδεύουν από την ποπ κουλτούρα: τρυπημένος από βέλος και με μια μικρή πεταλούδα να ξεκουράζεται στην άκρη του.
«Πρόκειται για μια σειρά έργων που ονομάζεται “Ιερή γιορτή”, μια γιορτή για το μυαλό, το οποίο εξακολουθούμε να μη γνωρίζουμε πλήρως. Ενας συνδυασμός τέχνης, θρησκείας και επιστήμης».
«Είναι το μυαλό το πιο σέξι σημείο του σώματος;» Αυτή η ερώτηση τιτλοφορεί το δωμάτιο έξι και μοιάζει σχεδόν ρητορική για έναν καλλιτέχνη που παίζει τόσο δεξιοτεχνικά με τις έννοιες. Η απάντηση είναι ένα ξεκάθαρο «ναι». «Χωρίς φαντασία δεν μπορεί να υπάρξει στύση», συνηθίζει να λέει. Στο δωμάτιο αυτό συναντάμε ορισμένα κέρινα γλυπτά μικρότερης κλίμακας. Σε ένα από αυτά, ο ίδιος, πάνω σε έναν εγκέφαλο, φορά χαλινάρια προσπαθώντας να ελέγξει το μυαλό του.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στο έβδομο δωμάτιο με τίτλο «Μια συνάντηση» που είναι αφιερωμένο στη συνεργασία του ανερχόμενου τότε (1995) Φλαμανδού Φαμπρ με τον ήδη καταξιωμένο Ρώσο Καμπακόφ. Η ιστορική συνάντηση δύο διαφορετικών γενεών, σχολών αλλά και κόσμων, που εμπνεύστηκε ο Ντιγουίρ αποτυπώθηκε και σε ένα φιλμ που χαίρεσαι να παρακολουθείς. Ο Φαμπρ ντυμένος σκαθάρι και ο Καμπακόφ ως μύγα.
Ιδιαίτερα υποβλητική η πολεμική εγκατάσταση «Ουμπράκουλουμ» στο δωμάτιο πέντε, αλλά και η υπόγεια «Shetler studios» στο δωμάτιο τρία, επίκαιρη εκτός των άλλων και για την αναφορά της στο προσφυγικό ζήτημα. Εντυπωσιακότατη και η «Μπλε ώρα», που αποτυπώνει την ιδιαίτερη τεχνική που ανέπτυξε από το 1977 έως το 1981 σε πλήθος διαφορετικών έργων, αξιοποιώντας ως μοναδικό υλικό το απλό μπλε στυλό.
Δύσκολο ακόμα και για εμάς να διαλέξουμε. Κοιτώντας πίσω, άραγε ο ίδιος μετανιώνει για κάτι;
«Οχι. Για τίποτα. Γεννήθηκα ως ένα λάθος», απαντά με τον τίτλο μιας από τις πλέον γνωστές performances του. Βαθιά ουμανιστής -«πιστεύω στον άνθρωπο», λέει- και λάτρης της ουτοπίας. «Το καλύτερο έργο μου είναι το ουτοπικό έργο μου».
Αλλά πάνω απ’ όλα, «αυτό που με βοηθά να βρω την προσωπική μου ισορροπία είναι η δύναμη της ομορφιάς».
Ο Γιαν Φαμπρ είναι ένας καλλιτέχνης που δεν χορταίνεις να παρακολουθείς.
