«Αλλά, μικρό μου Ποντίκι, δεν είσαι το μόνο που αποδεικνύει ότι η προνοητικότητα μπορεί να είναι μάταιη: Τα καλύτερα σχέδια ποντικών και ανθρώπων συχνά στραβώνουν και δεν μας αφήνουν τίποτα άλλο παρά θλίψη και πόνο, αντί για τη χαρά που υπόσχονταν».
Λένε ότι είναι αυτό το ποίημα των εθνικού ποιητή της Σκοτίας Ρόμπερτ Μπερνς (1759-1796), αλλά και η εμπειρία του με εργάτες γης την εποχή της μεγάλης ύφεσης στις ΗΠΑ, που ενέπνευσε στον Τζον Στάινμπεκ το αριστούργημά του «Ανθρωποι και ποντίκια» με ήρωες δύο ανθρώπους της κατώτατης εργατικής τάξης – τους ανέγγιχτους του καπιταλισμού: τους μεροκαματιάρηδες του περιθωρίου, αυτούς που η κάθε μέρα τους είναι ένας αγώνας για επιβίωση. Και ακόμη και τότε, το 1937, το έργο λογοκρίθηκε για τη «χυδαιότητα» της γλώσσας του, αυτό που σήμερα αποκαλούμε «ωμό ρεαλισμό» και περιλαμβάνει όλα τα συνθετικά μιας λέξης που αρχίζει από το γράμμα «γάμα» το οποίο έχει την πρωτοτυπία να είναι ταυτόχρονα και ρήμα.
Η παράσταση που, σε σκηνοθεσία του Βασίλη Μπισμπίκη και με την εξαιρετική ελεύθερη απόδοση της Σοφίας Αδαμίδου (η οποία έφυγε άδικα και πρόωρα από τη ζωή το 2021), είχε κάνει τεράστια επιτυχία όταν πρωτανέβηκε πριν από έξι χρόνια, δίνει ξανά ανάσα στα όνειρα αυτών των ανθρώπων – τα καταδικασμένα να συνθλιβούν από το σύστημα που γεννά ακραία εκμετάλλευση και ανισότητες. Φέρνει τη ζωή τους στη σκηνή, αποκαλύπτοντας το αόρατο νήμα που συνδέει της γης τους κολασμένους, τους περιφερόμενους εργάτες γης του περασμένου αιώνα με τους λούμπεν προλετάριους, τους απόκληρους στη σύγχρονη Αθήνα του περιθωρίου, αφήνοντας την οργισμένη κραυγή τους να ηχεί σαν απελπισμένος λυγμός μιας ανεπίδοτης αγάπης και τρυφερότητας. Επειδή εκτός από την αναπόφευκτη συντριβή υπάρχει και μια ιστορία φιλίας και αλληλεγγύης που κρύβεται στους υπονόμους της πόλης και ανθεί ανάμεσα στη σκουριά των σιδερικών για ανακύκλωση. Η αναβίωση της παράστασης, στον νέο χώρο της Ομάδας Cartel, στο εργοστάσιο «Κλωσταί Πεταλούδα-Μουζάκης» στο Αιγάλεω, για τα «απόβλητα» της σύγχρονης κοινωνίας είναι ένα κέντημα για τους οικονομικά εξαθλιωμένους.
● Ποιοι είναι σήμερα οι ήρωες του έργου; ρωτήσαμε τον Θοδωρή Σκυφτούλη, που παραδίδει μια συγκλονιστική ερμηνεία-πραγματεία πάνω στον ρόλο του Λένου/Λίνου, με την ανεξέλεγκτη δύναμη και την πνευματική αδυναμία.
«Το έργο μιλάει για τον δυτικό κόσμο. Αναφέρεται βέβαια στους ανθρώπους που βρίσκονται σε κατάσταση εξαίρεσης, αυτούς που είναι αόρατοι αλλά υπάρχουν ακόμη και σήμερα. Λίγο πριν ξεκινήσουμε την παράσταση διάβασα τυχαία μια είδηση ότι σε ένα εργοστάσιο άνθρωποι εργάζονταν και έμεναν εκεί μέσα, σε άθλιες συνθήκες, όπως στο έργο. Αλλά μην πάμε μακριά, δείτε τι γίνεται στη Μανωλάδα. Αυτές τις εποχές, τους πρώτους που σκεφτόμαστε είναι οι πρόσφυγες που δουλεύουν για ένα κομμάτι ψωμί – κι αυτή είναι μια παγκόσμια κατάσταση. Αλλωστε και ο Βασίλης (Μπισμπίκης) πήρε την ιδέα για την παράσταση από την πραγματικότητα που αντίκρισε 100 μέτρα από τον χώρο τού τότε Cartel που ήταν στον Ελαιώνα…».
● Το έργο όμως αναφέρεται και στους νοητικά ανάπηρους, μια άλλη αποκλεισμένη κοινωνική ομάδα…
Στο κομμάτι του χαρακτήρα μου θίγεται και πιο βαθιά το πώς η κοινωνία δέχεται έναν τέτοιο άνθρωπο που είτε τον ιδρυματοποιεί είτε του συμπεριφέρεται σαν να μην υπάρχει. Ανθρωποι σε κατάσταση εξαίρεσης, που δουλεύουν για ένα κομμάτι ψωμί, τους πετούν σε μια γωνιά και τους κάνουν να μην καταλαβαίνουν αν αξίζει να ζεις…
● Κάποιους φαίνεται να τους ενοχλεί ο ωμός ρεαλισμός, η γλώσσα του έργου.
Θεωρώ ότι είναι μια πραγματικότητα κι ένα καθρέφτισμα της κοινωνίας. Ενα κομμάτι του κόσμου δεν το δέχεται για να μπορεί να συνεχίζει τη ζωή του χωρίς να αισθάνεται ότι υπάρχουν αόρατοι άνθρωποι. Στόχος της παράστασης είναι όμως να φανερώσει αυτό: τους αόρατους ανθρώπους. Αλλά κι αυτό με τον σεξισμό και το politically correct! Λες και δεν υπάρχει βία στο σπίτι και γυναικοκτονίες και μας ξενίζει…
Κι όμως αυτή είναι η καθημερινότητα για πολύ κόσμο, αρκεί κάποιος να δει τι γίνεται στο διαδίκτυο. Είμαστε όλοι βυθισμένοι στον μικρόκοσμό μας και νομίζουμε ότι οι φίλοι μας είναι η κοινωνία. Απλά στην παράσταση μεγεθύνουμε μια κατάσταση, αυτή την εξατομίκευση, το «εγώ» εναντίον όλων, το ότι δεν υπάρχει κοινότητα να συνομιλήσει στη δουλειά, στη γειτονιά, στην πολυκατοικία, κι αυτό είναι κομμάτι του άγριου καπιταλισμού που ζούμε: είμαι ένας εναντίον όλων. Εχω γιο στην εφηβεία και βλέπω ότι, ακόμη και στα βιντεοπαιχνίδια που παίζουν, η λογική είναι «ένας εναντίον όλων». Δεν υπάρχει συνεργασία δύο δύο ή τρεις μαζί. Είναι ο καθένας μόνος του. Κι αυτό δεν είναι τυχαίο. Δημιουργεί ανθρώπους εξατομικευμένους που ζουν για το προσωπικό τους κέρδος κι ανακαλύπτουν τη ζωή μέσα από τον ίδιο τους τον εαυτό, όχι ο ένας μέσα από τον άλλον και την αναντικατάστατη κοινωνική επαφή. Βλέπω τους εφήβους να φοβούνται να εκτεθούν είτε σωματικά είτε με τον λόγο τους κι αυτό κατ’ επέκταση γίνεται και στους ενήλικες που κρύβονται πίσω από ένα πληκτρολόγιο και μιλάνε με τον πιο τοξικό τρόπο. Εχουμε έναν τεράστιο φόβο να εκτεθούμε, να αναλάβουμε τις ευθύνες μας με έναν τρόπο…
Αυτά τα βιώματα που μεταφέρει η παράσταση υπάρχουν λοιπόν και στην πραγματικότητα ως αποτέλεσμα των πολιτικών καταστάσεων αιώνες τώρα, με ανθρώπους που είναι αποικιοκρατούμενοι στην ίδια τους τη χώρα, γεγονός που εντείνεται με πολλούς τρόπους.
Μην πάμε μακριά: στον ίδιο μας τον χώρο, στο θέατρο, οι ηθοποιοί αυτή τη στιγμή δεν ασφαλίζονται κατά τη διάρκεια των προβών. Εχει φτάσει ο κόμπος στο χτένι. Αυτό δεν είναι μια μορφή «άνθρωποι και ποντίκια»; Να μην υπάρχει συλλογική σύμβαση εργασίας, να γίνεται ό,τι θέλει ο κάθε παραγωγός; Από τη στιγμή που έχουν καταστρατηγηθεί βασικά ζητήματα στο κομμάτι της εργασίας, άνθρωποι και ποντίκια είμαστε όλοι. Αρκεί να αναλογιστούμε την εκβιαστική σχέση που υπάρχει με τους επιχειρηματίες, τον τρόπο που είμαστε όλοι εγκλωβισμένοι στο να δημιουργήσουμε σε αυτές τις συνθήκες…
● Να σκεφτούμε και τη θέσπιση του 13ωρου…
Ακριβώς αυτό. Τουλάχιστον να μας δώσουν περισσότερο χρόνο μέσα στη μέρα για να ζήσουμε. Πάντως συχνά όταν πηγαίνουμε στο θέατρο θέλουμε να δούμε κάτι που θα μας ευχαριστήσει και δεν θα μας ενοχλήσει. Εμένα όμως με ενδιαφέρουν οι παραστάσεις που σε κάνουν να αναρωτιέσαι «τι ζωή θέλω να ζω», «τι είναι σημαντικό για τη ζωή μου» κι αν πρέπει να αλλάξω κάτι. Αυτό το ερώτημα της αμφισβήτησης της ζωής μας με τους όρους που τη ζούμε είναι και το πρώτο που πρέπει να θέτουμε στον θεατή. Προσωπικά γι’ αυτό ανεβαίνω στη σκηνή. Δεν με ενδιαφέρει να είμαι καλός ηθοποιός. Μ’ ενδιαφέρει να μπορέσω να μετακινήσω τον θεατή ή, με κάποιο τρόπο, ακόμα και να τον θυμώσω.
ℹ️ Τεχνοχώρος Cartel: λ. Κηφισού 41, Αιγάλεω (εργοστάσιο κλωστοϋφαντουργίας Μουζάκης, Μετρό Ελαιώνας, 6939898258) | Πέμπτη, Παρασκευή, Σάββατο και Κυριακή στις 21.00 | Εισιτήρια 15-25€. Προπώληση more.com | Σκηνοθεσία: Βασίλης Μπισμπίκης | Μετάφραση-ελεύθερη απόδοση: Σοφία Αδαμίδου | Σχεδιασμός φωτισμών: Δημήτρης Κατσαΐτης | Σκηνικά-κοστούμια-κατασκευή σκηνικού: Ομάδα Cartel | Ηλεκτρολόγος: Μιλτιάδης Στόλη | Βοηθός σκηνοθέτης: Στέλιος Τυριακίδης | Παίζουν: Βασίλης Μπισμπίκης, Θοδωρής Σκυφτούλης, Ερρικα Μπίγιου, Στέλιος Τυριακίδης, Αλέξανδρος Κουκιάς, Γιώργος Σιδέρης, Λευτέρης Αγουρίδας, Γιανμάζ Ερντάλ, Ελένη Γεωργακοπούλου, Δαυίδ Σταμούλος | Διάρκεια: 135’ με διάλειμμα
