Το Μουσείο Ασιατικής Τέχνης στην Κέρκυρα είναι… Ζεν

Συνηθίζουμε να λέμε με θετικό ή αρνητικό τρόπο ότι κάποιος είναι «Ζεν», για να περιγράψουμε έναν άνθρωπο ήρεμο, ψύχραιμο ή ακόμα και αδιάφορο. «Ζεν διάθεση», «Ζεν χώρος», «Ζεν τρόπος ζωής»… Ωστόσο αν θέλετε αληθινά να προσεγγίσετε την αυθεντική Ζεν φιλοσοφία, να κατανοήσετε πώς ο Ζεν βουδισμός ενέπνευσε την ιαπωνική τέχνη μετατρέποντάς την σε μέσο έκφρασης και πνευματικής αναζήτησης, θα πρέπει να ταξιδέψετε ώς την Κέρκυρα στο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης που φιλοξενεί αυτόν τον καιρό την περιοδική έκθεση «Ο Ηχος της Σιωπής: Ζεν Ζωγραφική».

Ενα μουσείο πραγματικό αρχιτεκτονικό κόσμημα, που στεγάζεται στο Ανάκτορο του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και Αγίου Γεωργίου στη βόρεια πλευρά της Σπιανάδας, της πλατείας του ιστορικού κέντρου της πόλης της Κέρκυρας, με μοναδικούς θησαυρούς στις συλλογές του, προσκαλεί τώρα σε ένα ταξίδι αναστοχασμού και εσωτερικής ηρεμίας με έργα που χρονολογούνται από τον 15ο έως τον 19ο αιώνα. Για πρώτη φορά παρουσιάζονται στο κοινό σπάνιοι ιαπωνικοί ζωγραφικοί κύλινδροι (kakemono), παραβάν της περιόδου Edo (1600-1868), εκδόσεις με δείγματα από ιαπωνικό χειροποίητο χαρτί, ενώ η έκθεση, που βασίζεται στη δωρεά συλλέκτη ο οποίος θέλει να μείνει ανώνυμος, ολοκληρώνεται με τη διαδραστική αναπαράσταση ενός εργαστηρίου συντήρησης των ιαπωνικών ζωγραφικών κυλίνδρων.

Αναμφίβολα ο σταρ της έκθεσης είναι o επιδραστικός Χοκουσάι με το έργο του «Η Σελήνη πάνω από τα Κύματα» και ο ακολουθεί ο Hakuin Ekaku, εμβληματικός μοναχός και καλλιτέχνης. Υπάρχουν όμως και άλλα διαμάντια, όπως αποκαλύπτει η διευθύντρια του μουσείου, Δέσποινα Ζερνιώτη, έργα που εκπέμπουν τη δύναμη της απλότητας, συνδέουν τον άνθρωπο με το φυσικό περιβάλλον και εκφράζουν την άποψη ότι η γραμμή είναι η καρδιά της τέχνης, ενώ η φώτιση είναι ο στόχος της.

• Κυρία Ζερνιώτη, πιστεύω ότι όλοι θα θέλαμε να είμαστε Ζεν, να κατακτήσουμε την ηρεμία της Ζεν φιλοσοφίας.

Σίγουρα το «Ζεν» έχει μπει στο καθημερινό μας λεξιλόγιο, ωστόσο δεν είναι απλώς μια μόδα ή μια αισθητική τάση. Είναι μια στάση ζωής. Μια πνευματική πορεία που μας καλεί να ζούμε στο παρόν, να βιώνουμε την κάθε στιγμή με πλήρη επίγνωση, χωρίς να μας βαραίνει το παρελθόν ή να μας φοβίζει το μέλλον. Δεν πρόκειται για απλή ηρεμία, πρόκειται για εγρήγορση, καθαρότητα, σιωπή και πλήρη παρουσία. Αυτή η ουσία του Ζεν αποτυπώνεται καθαρά στην τέχνη που παρουσιάζεται αυτή την περίοδο στο μουσείο. Πρόκειται για έργα εμπνευσμένα από τον βουδισμό και την ιαπωνική παράδοση, τα οποία δεν στοχεύουν να εντυπωσιάσουν ή να εξηγήσουν. Μέσα από τη λιτότητα, το φως, το κενό και την απλότητα καλούν τον θεατή σε παύση, σε παρατήρηση, σε αναστοχασμό.

Η Ζεν αισθητική δεν «χτίζει», αλλά αφαιρεί. Δεν φορτώνει την εικόνα με χρώματα και σύμβολα – αντίθετα, αφήνει χώρο. Ο ασπρόμαυρος κόσμος των έργων είναι η άσκηση της απλότητας. Η απομάκρυνση από το περιττό. Το μελάνι, το πινέλο και το χαρτί γίνονται μέσα μιας σιωπηλής εξομολόγησης. Και εκεί που δεν υπάρχει τίποτα «για να δεις», αρχίζεις πραγματικά να βλέπεις. Η τέχνη αυτή μας φέρνει σε επαφή με το Ζεν όπως πραγματικά είναι: μια υπενθύμιση ότι το ουσιώδες βρίσκεται στο απλό, στο αυθεντικό, στο παρόν. Σε μια εποχή γεμάτη ταχύτητα, πληροφορία και θόρυβο αυτό το είδος τέχνης λειτουργεί σχεδόν θεραπευτικά.

• Τι προτείνετε στους επισκέπτες να δουν σε μια ξενάγησή σας;

Συνήθως καλώ τους επισκέπτες να προσεγγίσουν τα έργα όχι τόσο ως θεατές που «βλέπουν» μια εικόνα, αλλά ως παρόντες σε μια στιγμή συνειδητότητας. Για τον επισκέπτη προτείνω να αφήσει στην άκρη την ανάγκη για «ερμηνεία» και να σταθεί σιωπηλά μπροστά στο έργο. Να το προσεγγίσει όχι με τη λογική, αλλά με την αίσθηση. Η Ζεν ζωγραφική δεν ζητά να την καταλάβεις, αλλά να τη νιώσεις – όπως θα ένιωθες τη σιγή ενός τοπίου ή το πέρασμα του ανέμου.

Στην ουσία πρόκειται για μια τέχνη που φέρνει τον άνθρωπο σε επαφή με τον εαυτό του – ή μάλλον με την απουσία τού εγώ. Είναι μια υπενθύμιση ότι η ομορφιά και η αλήθεια συχνά βρίσκονται στο απλό, στο σιωπηλό και στο παροδικό.

• Ποια από τα εκθέματα ξεχωρίζουν;

Ξεχωρίζουν ορισμένα έργα που ενσαρκώνουν με εξαιρετική καθαρότητα τη σύνθεση αισθητικής και πνευματικότητας, η οποία χαρακτηρίζει τη Ζεν ζωγραφική. Πρώτο και χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η απεικόνιση του Daruma από τον Hakuin Ekaku, μια μορφή καθοριστική για την αναβίωση του Ζεν στην περίοδο Edo (1600-1868). Ο Daruma εικονίζεται καθισμένος σε στάση βαθύ διαλογισμού. Το έργο δεν είναι απλώς προσωπογραφία, αλλά μια απεικόνιση της ψυχικής κατάστασης του διαλογιστή: εσωστρέφεια, απομόνωση, πνευματική ακρόαση.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και το έργο του Jizō Bosatsu, στο οποίο διακρίνεται μια άλλη πτυχή του βουδιστικού ανθρωπισμού. Εδώ ο φωτισμένος bodhisattva απεικονίζεται με χαρακτηριστικά που παραπέμπουν στη συμπόνια και τη σωτηρία.

Αλλο έργο με μεγάλη συμβολική δύναμη είναι η παράσταση του κορακιού πάνω σε κλαδί. Εδώ η χρήση του κενού χώρου και της μονοχρωμίας (sumi-e) δεν είναι τυχαία. Το κοράκι -σύμβολο σοφίας και στοχασμού- γίνεται εφαλτήριο για τη σιωπηλή εσωτερική παρατήρηση.

• Σίγουρα ο Χοκουσάι είναι ο πιο γνωστός, ο «σταρ» της έκθεσης. Πώς έχει επηρεάσει τη σύγχρονη τέχνη;

Ο Katsushika Hokusai (1760-1849) είναι ίσως η πιο αναγνωρίσιμη μορφή της ιαπωνικής τέχνης διεθνώς. Αν και δεν υπήρξε μοναχός ούτε εντάσσεται αυστηρά στη Ζεν παράδοση, το έργο του συνομιλεί με βασικές αρχές του Ζεν: τη λιτότητα, τον στοχασμό, την παρατήρηση της φύσης και τη βίωση του εφήμερου.

Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της σύνδεσης είναι το έργο του «Η Σελήνη πάνω από τα Κύματα» που εκθέτουμε. Η σελήνη -αρχετυπική εικόνα διαλογισμού στη βουδιστική και ποιητική παράδοση- καθρεφτίζεται στα κύματα, που υποδηλώνουν τη ροή του χρόνου και τη μεταβλητότητα του κόσμου. Δεν πρόκειται απλώς για ένα τοπίο, αλλά για μια εικαστική μετάφραση της Ζεν σιωπής.

Η σημασία του Hokusai ξεπερνά τα όρια της ιαπωνικής τέχνης. Στα τέλη του 19ου αιώνα, μετά το άνοιγμα της Ιαπωνίας προς τη Δύση, τα έργα του διαδόθηκαν στην Ευρώπη και άσκησαν καθοριστική επίδραση στο φαινόμενο του Ιαπωνισμού (Japonisme) – ένα πολιτιστικό ρεύμα που διαπέρασε τη ζωγραφική, τη χαρακτική, τις διακοσμητικές τέχνες και τη μόδα. Καλλιτέχνες όπως οι Vincent van Gogh, Claude Monet, Edgar Degas και αργότερα ο Gustav Klimt δανείστηκαν στοιχεία από τη γλώσσα του: τις επίπεδες συνθέσεις, τη γεωμετρική καθαρότητα, τη βαθιά σύνδεση με τη φύση.

Ωστόσο, πέρα από την οπτική γοητεία, ο Hokusai μεταφέρει ένα βαθύτερο μήνυμα: ότι η τέχνη είναι εργαλείο εσωτερικής ανάπτυξης και παρατήρησης. Ο ίδιος έλεγε πως μόνο μετά τα 70 του άρχισε να κατανοεί τη δομή της φύσης και πως στα 100 θα είχε φτάσει στην «αληθινή ζωγραφική». Αυτή η αυτογνωσιακή πορεία τον φέρνει εγγύτερα στο πνεύμα του Ζεν.

Η κληρονομιά του ζει και επανερμηνεύεται διαρκώς από σύγχρονους καλλιτέχνες όπως οι Takashi Murakami, Yayoi Kusama, David Hockney, Roy Lichtenstein και KAWS. Ο Hokusai έθεσε τα θεμέλια μιας ιαπωνικής οπτικής γλώσσας, την οποία οι νεότεροι καλλιτέχνες επεκτείνουν στον ψηφιακό, παγκοσμιοποιημένο 21ο αιώνα. Αυτή η συνάντηση παράδοσης και καινοτομίας είναι ίσως το πιο ζωντανό στοιχείο της τέχνης: η διαρκής, δημιουργική μεταμόρφωση.

Ενα μουσείο – κόσμημα

• Να παρατηρήσω ότι ένα Μουσείο Ασιατικής Τέχνης, και μάλιστα στην Κέρκυρα, είναι κάτι που ξαφνιάζει τους επισκέπτες τόσο από την Ελλάδα όσο και από το εξωτερικό…

Η πρώτη αντίδραση των επισκεπτών είναι συχνά η απορία: πώς και γιατί ένα μουσείο αφιερωμένο στην τέχνη και τον πολιτισμό της Ασίας βρίσκεται στην Κέρκυρα; Η απάντηση δεν είναι μόνο ιστορικά τεκμηριωμένη, αλλά και βαθιά συγκινητική. Το μουσείο αποτελεί έναν μοναδικό πολιτιστικό θησαυρό, γεννημένο από το όραμα και τη γενναιοδωρία ενός εμπνευσμένου ανθρώπου, και στεγάζεται σε ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά κτίρια της Ελλάδος.

Το 1928 ο διπλωμάτης και συλλέκτης Γρηγόριος Μάνος δώρισε στο ελληνικό κράτος μια πολύτιμη συλλογή άνω των 10.000 έργων τέχνης από την Κίνα και την Ιαπωνία. Ηταν η πρώτη φορά που στην Ελλάδα δημιουργήθηκε ένα μουσείο αφιερωμένο αποκλειστικά στις τέχνες της Ασίας – ένα μοναδικό ίδρυμα στο είδος του όχι μόνο για τα ελληνικά, αλλά και για τα ευρωπαϊκά δεδομένα. Σήμερα η συλλογή αριθμεί περίπου 15.000 αντικείμενα καλύπτοντας ένα εντυπωσιακό φάσμα πολιτισμών: από την Κίνα και την Ιαπωνία έως την Ινδία, το Θιβέτ, την Καμπότζη και την Κεντρική Ασία.

• Εξίσου εντυπωσιακό είναι το Ανάκτορο του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και Αγίου Γεωργίου που στεγάζει το μουσείο.

Χτισμένο μεταξύ 1819 και 1824 από τον Αγγλο αρχιτέκτονα Sir George Whitmore, το ανάκτορο υπήρξε αρχικά η διοικητική έδρα των Αγγλων αρμοστών καθώς και του Τάγματος των Ιπποτών των Αγίων Μιχαήλ και Γεωργίου. Σήμερα, χωρίς να έχει απολέσει την αρχοντιά και την ιστορική του ταυτότητα, στεγάζει το Μουσείο Ασιατικής Τέχνης.

Το μουσείο δεν επισκιάζει το ίδιο το παλάτι. Αντίθετα, ο επισκέπτης έχει τη δυνατότητα να βιώσει δύο διαφορετικούς κόσμους μέσα σε έναν ενιαίο χώρο. Από τη μία το ίδιο το ανάκτορο ως μνημειακό κτίριο με ιστορική και αρχιτεκτονική σημασία, από την άλλη μια σπάνια και πλούσια συλλογή ασιατικής τέχνης που αναδεικνύει τη διαχρονική αξία του πολιτιστικού διαλόγου. Το αποτέλεσμα είναι ένας αρμονικός συγκερασμός μεταξύ της νεοκλασικής ευρωπαϊκής μεγαλοπρέπειας και της καλλιτεχνικής εκφραστικότητας της Ανατολής. Ο επισκέπτης βλέπει δύο κόσμους που συνυπάρχουν: ένα παλάτι και ένα μουσείο ενωμένα σε έναν αρμονικό διάλογο πολιτισμών και αισθητικών αξιών.

• Είστε ευχαριστημένη από την επισκεψιμότητα και αναγνωρισιμότητα του μουσείου; Πείτε μου για τους στόχους και τα μελλοντικά σχέδιά σας για την ανάπτυξή του.

Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε με ιδιαίτερη ικανοποίηση μια εντυπωσιακή διεύρυνση του κοινού μας. Μας συγκινεί ιδιαίτερα το γεγονός ότι αυξάνεται σταθερά το ενδιαφέρον των νέων ανθρώπων -μαθητών, φοιτητών και νέων ταξιδιωτών- που δεν επισκέπτονται απλώς από περιέργεια, αλλά με γνήσια δίψα για γνώση και ουσιαστική κατανόηση πολιτισμών πέρα από τα σύνορα του δυτικού κόσμου. Αυτή η αλλαγή μάς εμπνέει και μας δίνει το κίνητρο να συνεχίσουμε.

Παράλληλα το Μουσείο Ασιατικής Τέχνης της Κέρκυρας έχει εδραιώσει τη θέση του και στο διεθνές ερευνητικό πεδίο. Η ενεργή μας συμμετοχή σε επιστημονικά συνέδρια και διεθνείς διοργανώσεις έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον Πανεπιστημίων και πολιτιστικών ιδρυμάτων από όλο τον κόσμο. Πλέον δεχόμαστε προτάσεις συνεργασίας για θεματικές εκθέσεις και ερευνητικά προγράμματα που αναδεικνύουν τη μοναδικότητα της συλλογής μας. Ολα αυτά ενισχύουν τον ρόλο του μουσείου μας ως σημαντικό ευρωπαϊκό κέντρο μελέτης της ασιατικής τέχνης.

Ιδιαίτερη αξία έχουν για εμάς και τα σχόλια των επισκεπτών, που συχνά εκφράζουν έκπληξη και ενθουσιασμό. Πολλοί δηλώνουν πως δεν περίμεναν να συναντήσουν έναν τέτοιο πολιτιστικό θησαυρό στο ιστορικό κέντρο της Κέρκυρας. Ενα χαρακτηριστικό σχόλιο στο βιβλίο επισκεπτών αναφέρει: «Ενα απρόσμενο ταξίδι στην Ασία, χωρίς να φύγεις από την Ελλάδα». Ιδιαίτερα συγκινητικό ήταν και το μήνυμα ενός ζευγαριού από την Ιαπωνία: «Μας συγκίνησε το πώς παρουσιάζεται ο πολιτισμός μας τόσο μακριά από την πατρίδα, με σεβασμό και φροντίδα».

Αυτές οι αυθόρμητες αντιδράσεις είναι πολύτιμες για εμάς – αποτελούν υπενθύμιση της δύναμης που έχει η τέχνη να γεφυρώνει αποστάσεις, να γεννά συναισθήματα και να δημιουργεί αυθεντικές, διαπολιτισμικές εμπειρίες.

Οσον αφορά τα μελλοντικά μας σχέδια, στόχος μας είναι να ενισχύσουμε περαιτέρω την εκπαιδευτική και ερευνητική διάσταση του μουσείου, να εντάξουμε νέες τεχνολογίες στην εμπειρία του επισκέπτη και να δημιουργήσουμε νέες, θεματικές εκθέσεις. Θέλουμε το μουσείο να παραμείνει όχι απλώς ένας πολιτιστικός προορισμός, αλλά ένα σημείο συνάντησης ανθρώπων, ιδεών και πολιτισμών.

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: Η έκθεση διοργανώνεται σε συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού, τελεί υπό την αιγίδα της πρεσβείας της Ιαπωνίας και της Περιφέρειας Ιονίων Νήσων και θα διαρκέσει έως τις 31 Δεκεμβρίου.