«Πώς να συνυπάρξουμε με ένα κατακερματισμένο παρελθόν»

Το απόγευμα της Παρασκευής το ραντεβού ήταν ένα για τον φοιτητόκοσμο της Θεσσαλονίκης: η Καμάρα. Εκατοντάδες νέα παιδιά, μαυροφορεμένα, κατέφθαναν με τα πόδια ή με λεωφορεία, σε μικρές ομάδες, στην Εγνατία ενώθηκαν με τον κόσμο κάθε ηλικίας, για να διαμαρτυρηθούν με θλίψη και οργή για το προδιαγεγραμμένο έγκλημα στα Τέμπη.

Γκρίζα σύννεφα μαζεύτηκαν το Σάββατο πάνω από την πόλη και η βροχή, σαν βουβά δάκρυα, συνόδευε κάθε βήμα στην περιήγησή μας στην κεντρική έκθεση της 8ης Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, με το ΜΟΜus να ακυρώνει τα επίσημα εγκαίνια υπό το βαρύ εθνικό πένθος. «Η απουσία είναι η υψηλότερη μορφή παρουσίας», η φράση του Τζέιμς Τζόις, που τοποθέτησε στην είσοδο της Βίλας Καπαντζή του ΜΙΕΤ η καλλιτεχνική κολεκτίβα Coyote, συμμετέχοντας στην έκθεση, έμοιαζε να συνδέει μεταφυσικά την τέχνη με τη ζοφερή πραγματικότητα.

«Being as Communion», δηλαδή «το είναι ως κοινωνία», είναι ο τίτλος και συγχρόνως το εννοιολογικό πλαίσιο της επίκαιρης και ελκυστικής κεντρικής έκθεσης της 8ης Μπιενάλε σε επιμέλεια της ιστορικού και επιμελήτριας σύγχρονης τέχνης Μαρίας-Θάλειας Καρρά. Περιλαμβάνει νέες και παλαιότερες παραγωγές 28 καλλιτεχνών και ομάδων από την Ελλάδα και το εξωτερικό με έντονο ενδιαφέρον για το φυσικό περιβάλλον, τον άνθρωπο και την κοινωνία, που επιχειρούν να ευαισθητοποιήσουν για τις περιβαλλοντικές καταστροφές, ερευνούν και δρουν «ακτιβιστικά», προτάσσουν τη συνύπαρξη, την κατανόηση, την αποδοχή, την αλληλεγγύη, προτείνουν εναλλακτικούς τρόπους διαβίωσης, οραματίζονται ένα καλύτερο μέλλον.

«Η κεντρική έκθεση επιχειρεί να επικοινωνήσει διαφορετικές μορφές συνύπαρξης, όχι μόνο με τους ανθρώπους γύρω μας, αλλά και με το πέρα από το ανθρώπινο, με τα ζώα, τα δάση, τους κήπους της γης μας, αλλά και με τις σκιές του παρελθόντος, τους νεκρούς και τις επόμενες γενιές», τονίζει η Μαρία-Θάλεια Καρρά που μας ξενάγησε. Χωρίς έναν κεντρικό εκθεσιακό χώρο, η Μπιενάλε είναι «πολυπολική» καθώς ενεργοποιεί συνολικά 10 μουσεία, μνημεία και τοπόσημα της πόλης συνδέοντας οικοδομήματα από κρίσιμες περιόδους της ιστορίας της Θεσσαλονίκης: βυζαντινά, οθωμανικά, μοντέρνα.

Ετσι, λοιπόν, ανηφορίσαμε στο Γεντί Κουλέ, μπήκαμε στο παλιό επισκεπτήριο των φυλακών και στον ψηλότερο πύργο του Φρουρίου, όπου η Πάκυ Βλασσοπούλου με τις παρεμβάσεις της δημιουργεί αίσθηση εγκλωβισμού, αποπροσανατολισμού και κατασκευάζει τα βασικά εργαλεία –κουτάλια και πιρούνια– επιβίωσης.

Στο Γυάλινο Περίπτερο στην παραλία, βγάλαμε τα παπούτσια μας για να ενωθούμε με τη φύση του Χονγκ Κονγκ στα σχέδια με μολύβι του Zheng Bo. Προχωρήσαμε στο Μέγαρο Μουσικής με τον κόκκινο «σταυρό» του Κώστα Ρουσσάκη που πίσω από τη γυάλινη τζαμαρία ατενίζει τον θαλάσσιο ορίζοντα.

Ηπιαμε υπέροχο τσάι του βουνού στο Super Kiosk, που λειτουργεί με οικολογική τεχνολογία, μια κατασκευή των Vessel σε συνεργασία με φοιτητές του τμήματος Αρχιτεκτονικής του ΑΠΘ, στο Ισλαχανέ. Εκεί προβάλλεται και η ταινία της σπουδαίας Ανιές Βαρντά «Les Glaneurs et la Glaneuse» για το «απομάζεμα» πολύτιμων καρπών, ιδεών, πράξεων, εμπειριών.

Στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού ο Αγγελος Πλέσσας έστησε ίσως το πιο προβοκατόρικο έργο ανάμεσα σε χριστιανικές εικόνες και άμφια: φανταχτερά «παπλώματα» που έφτιαξε ο ίδιος με κυρίαρχο «ένα ον που έχει τα καλύτερα στοιχεία από όλες τις θρησκείες και πολιτισμούς», όπως μας εξήγησε.

Στο Αρχαιολογικό Μουσείο πάλι, ήρθαμε σε επαφή με τα ευφάνταστα «ψωμιά» και το αρχείο του επαναστατικού Τζιανφράνκο Μπαρουκέλο, ο οποίος το 1973 έκανε μια φάρμα στη ρωμαϊκή ύπαιθρο προτείνοντας τη μεταφορά αξίας από την τέχνη στη γεωργία.

Στο MOMus-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης φιλοξενούνται αρκετές νέες παραγωγές. Μεταξύ άλλων ο Γιάννης Παπαδόπουλος συνδιαλέγεται με το έργο της κορυφαίας χαράκτριας Βάσως Κατράκη η οποία, εκτός από τους πολιτικούς της αγώνες, «έστιβε» τη λιμνοθάλασσα του Αιτωλικού για να φροντίσει τα παιδιά της. Οι Campus Novel δημιούργησαν κατασκευές με το γόνιμο χώμα της Θεσσαλονίκης. Η Jumana Emil Αbboud ζωγραφίζει το κοινό σε Παλαιστίνη και Ελλάδα παραμύθι «Πούλια και Αυγερινός», ενώ στην τετρακάναλη εγκατάσταση της Hira Nabi ακούμε το μελαγχολικό τραγούδι των ετοιμοθάνατων δέντρων.

Στο ΜΙΕΤ γνωρίζουμε την πρωτότυπη δουλειά του Θανάση Χονδρού και της Αλεξάνδρας Κατσφιάνη που δρουν συντροφικά από το 1974 και μεταξύ άλλων πειραματίζονται με ένα «Κέντρο ερευνών για τον προσδιορισμό της ευτυχίας» ή ρωτούν με μια επιγραφή νέον «Θέλεις να γίνω οικογένειά σου;». Στους ίδιους χώρους ζουν τα ζωγραφισμένα υβριδικά πλάσματα του Akira Ikezoe –άνθρωποι με μέλη ζώων, πτηνών ή ψαριών– και η κάμπια που μεταμορφώνεται σε πεταλούδα στην εντυπωσιακή ταινία της Ana Vaz «Pseudosphynx».

«Το “Being as Communion” είναι μία από τις πολλές εναλλακτικές προτάσεις για το πώς να συνυπάρξουμε με ένα κατακερματισμένο παρελθόν, μαθαίνοντας να επιβιώνουμε, καταρρακωμένοι όπως είμαστε, βήμα βήμα, ζώντας αρμονικά ή –ποιος ξέρει;– ίσως και έχοντας την τόλμη να πετάξουμε», σημειώνει η επιμελήτρια στον πολυσέλιδο κατάλογο της έκθεσης. «Δεν είναι παρά ένα εγχείρημα να φανταστούμε ξανά τους τρόπους ζωής και το ποιοι είμαστε. Εξάλλου αυτό δεν είναι κοινωνία, αυτό που είμαστε;».

? ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: Μέχρι 21 Μαΐου. www.thessalonikibiennale.gr