Νέα και ακμαία 180 ετών!

Η Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών γιορτάζει τα 180 χρόνια ακατάπαυστης λειτουργίας της με μια εκδήλωση που θα γίνει στο αμφιθέατρο της βιβλιοθήκης ΑΣΚΤ στις 14 Δεκεμβρίου.

Θα προσκληθούν οι πρυτανικές αρχές όλων των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων, η πολιτική ηγεσία και καλλιτέχνες που σχετίζονται με τη μακρόχρονη αυτή πορεία. Θα γίνουν ομιλίες από τον πρύτανη Πάνο Χαραλάμπους, τον ιστορικό τέχνης, καθηγητή Ανδρέα Ιωαννίδη και θα προβληθεί η ταινία-αφιέρωμα στα 180 χρόνια της ΑΣΚΤ που επιμελήθηκε η επίκουρη καθηγήτρια Βίκυ Μπέτσου.

Ανατρέχοντας στο βιβλίο με τίτλο «Διδάσκοντας την τέχνη. Η ιστορία της ΑΣΚΤ μέσα από το έργο των δασκάλων της. 1840-1974», έκδοση της Σχολής (2004), σε κείμενα και επιμέλεια του Νίκου Δασκαλοθανάση, διαβάσαμε μεταξύ των άλλων ότι η ΑΣΚΤ έλκει την καταγωγή της από τη Σχολή Ευελπίδων! Ακόμη, ότι η Δούκισσα της Πλακεντίας ενίσχυε οικονομικά τις πρώτες προσπάθειες της «Σχολής».

Αλλά, η πληροφορία που επίσης εντυπωσιάζει έχει σχέση με τη φοίτηση των… γυναικών. Το 1894 οι γυναίκες, μεταξύ αυτών η Λασκαρίδου, αφού κατάφεραν να φοιτήσουν και αυτές στη Σχολή, θα ασχολούνταν με θέματα αποκλειστικά και μόνο «γυναικεία», δηλαδή αντιγραφή τοπίων και ανθέων…

Το 1901, μολονότι επετράπη η μικτή φοίτηση, οι φοιτήτριες δεν είχαν το δικαίωμα να παρακολουθήσουν το μάθημα της σπουδής του… γυμνού! Αξίζει να αναφέρουμε και ένα άλλο σημαντικό γεγονός: Το 1839 ανακοινώνεται στο Παρίσι η εφεύρεση του μέσου της φωτογραφίας και το 1850 η φωτογραφία θα εισαχθεί ως μάθημα στο Σχολείο των Τεχνών και θα το διδάξει ο πρώτος Ελληνας φωτογράφος και καθηγητής, Φίλιππος Μαργαρίτης (1810-1892).

Τη δημιουργία των σύγχρονων εικαστικών αποφοίτων της ΑΣΚΤ μπορεί κάποιoς να τη δει στην έκθεση 600 έργων, ζωγραφικών και γλυπτών, στο υπ. Παιδείας. Τα έργα που καταλαμβάνουν όλους τους χώρους του τεράστιου κτιρίου, παραχωρήθηκαν στο υπουργείο ως μακροχρόνιο χρησιδάνειο από τη Σχολή.

Μαθητές όλων των βαθμίδων θα συμμετάσχουν στην ειδικά διαμορφωμένη διαδρομή και θα έρχονται σε επαφή με τη σύγχρονη ελληνική τέχνη, ενώ θα δημιουργούν τα δικά τους έργα υπό την επίβλεψη του εικαστικού, ειδικού σε θέματα εικαστικής εκπαίδευσης, Νίκου Εξαρχου.

Η εκδήλωση είναι αφιερωμένη στη μνήμη του Γιάννη Παντή, γενικού γραμματέα του υπουργείου Παιδείας, που έφυγε από τη ζωή πριν από λίγες ημέρες, με δεδομένο ότι ήταν αυτός που, σε συνεργασία με τον πρύτανη και καθηγητή Πάνο Χαραλάμπους, συνέλαβε και επιμελήθηκε το όλο εγχείρημα.

Με τον Πάνο Χαραλάμπους συναντηθήκαμε πριν από λίγες ημέρες και μιλήσαμε σε μια εφ’ όλης της ύλης συνέντευξη, για τον παλαιότερο καλλιτεχνικό εκπαιδευτικό θεσμό της χώρας μας, που καλά και ακμαία κρατεί έως σήμερα.

• Κύριε πρύτανη, είναι λογικό να σκεφτεί κανείς ότι η ΑΣΚΤ πέρασε από πολλές και ποικίλες αναστατώσεις, μέσα στο μακρύ ταξίδι της στον χρόνο. Πολιτικές μεταρρυθμίσεις και ανακατατάξεις, ιδεολογικές και άλλες κοινωνικές αντιλήψεις είναι φυσικό να έβαλαν τη σφραγίδα τους στη Σχολή. Ποιοι είναι ωστόσο οι κύριοι λόγοι που οδήγησαν στη γέννησή της;

Οι ανάγκες για τη δημιουργία ενός τεχνικά εξοπλισμένου, ενός φιλόκαλου προσωπικού για την επάνδρωση των νεότευκτων θεσμών τού υπό συγκρότηση νεοελληνικού κράτους ήταν η αιτία της ίδρυσης του Σχολείου των Τεχνών με βασιλικό διάταγμα, την 31η Δεκεμβρίου του 1836 και με τη σύμφωνη γνώμη των υπουργείων Εσωτερικών και Στρατιωτικών.

Για την Ιστορία, ο πρώτος διευθυντής ήταν ο λοχαγός του Μηχανικού, Φρειδερίκος φον Τσέντνερ. Ο «υψηλός» όμως στόχος ήταν μαζί με την ίδρυση της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας ο προσδιορισμός «του κράτους του ωραίου» ως μια νεοκλασική εθνική αφήγηση, βαυαρικής έμπνευσης, που έλαβε χώρα ελάχιστα χρόνια μετά τους αγώνες για την απελευθέρωση, με τη βοήθεια των ευρωπαϊκών προστάτιδων δυνάμεων (ό,τι και αν σημαίνει αυτό)…

• Μπορούμε να σταθούμε σε κάποιες σημαντικές χρονολογίες που σηματοδότησαν τη λειτουργία της;

Διακρίνω δύο μεγάλες περιόδους. Η μία από το 1836 μέχρι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και η άλλη, από το 1945 μέχρι σήμερα. Τη δεύτερη περίοδο περισσότερο «επικοινωνιακή» θα την έλεγα και αποτελεί απόρροια της νέας διάταξης του κόσμου όπως προέκυψε μετά το 1945 και με την προοπτική μιας Ευρωπαϊκής Ενωσης-ολοκλήρωσης.

Σημαντική χρονολογία είναι επίσης το 1843, έτος συνταγματικό, όπου με διάταγμα επισημοποιούνται τρία τμήματα: «Το σχολείο τον Κυριακών… διά τους επαγγελλόμενους διάφορας τέχνας», το καθημερινό σχολείο… «διά τας βιομηχανικάς τέχνας» και το ανώτερο σχολείο, «διά την καθημερινή διδασκαλία των ωραίων τεχνών».

Αλλη σημαντική στιγμή ήταν η περίοδος 1894-1901 όπου πραγματοποιήθηκε η σύσταση του Τμήματος Γραφικής και Πλαστικής για νεανίδες. Τότε, θα επιτραπεί η μικτή φοίτηση.

Λίγο αργότερα, το 1909-1910 το καλλιτεχνικό τμήμα θα αποχωρήσει, θα γίνει αυτοδιοικούμενο, θα υπαχθεί στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο και στο υπουργείο Δημόσιας Εκπαίδευσης και Εκκλησιαστικών. Ενα άλλο γεγονός καθοριστικό έλαβε χώρα λίγο αργότερα, το 1914. Πρόκειται για την επιλογή του εκπαιδευτικού προσωπικού με διαγωνισμό και όχι με διορισμό, κάτι που δεν ίσχυσε με τον διορισμό του καθηγητή Κ. Παρθένη το 1929.

Η Σχολή συνεχίζει την πορεία της και περνά μέσα από ιστορικά γεγονότα, όπως είναι ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, η δικτατορία των συνταγματαρχών, με τους καλλιτέχνες καθηγητές της να παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο. Ωστόσο, υπήρξαν και δύσκαμπτες περιπτώσεις εκλογής και αποδοχής από την εκπαιδευτική κοινότητα πρωτοπόρων καλλιτεχνών, όπως γνωρίζουμε την περίπτωση του Γιώργου Μπουζιάνη.

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στην αρχή με δασκάλους όπως ο Μόραλης, ο Απάρτης, ο Κεφαλληνός, ο Γραμματόπουλος, ο Παπαλουκάς, ο Παππάς, ο Μυλωνάς, ο Πρεβελάκης, η Λαμπράκη-Πλάκα -βοηθούντος και του πνεύματος της γενιάς του ΄30- εμπεδώθηκε μια «εθνική σχολή» που δεν χωρούσε νεωτερισμούς (περίπτωση Μπουζιάνη).

• Η φιλοσοφία της εκπαιδευτικής κοινότητας πότε μπορούμε να πούμε ότι παίρνει ριζοσπαστικά νέα κατεύθυνση;

Από τη δεκαετία του ΄80, όταν δάσκαλοι κοσμοπολίτες και μοντερνιστές, όπως ο Κεσσανλής, ο Κοκκινίδης, ο Δεκουλάκος, ο Νικολαΐδης, ο Χριστοδουλίδης, ο Κονταράτος, ο Μυταράς, επιχείρησαν έναν «αποσκορακισμό». Ο πρύτανης και καθηγητής Νίκος Κεσσανλής «μεταφέρει» τη Σχολή στον οδό Πειραιώς, από τον χώρο του Μετσόβιου Πολυτεχνείου, όπου στεγαζόταν από το 1872…

Αλλά και από τα διάσπαρτα στο κέντρο της Αθήνας ενοικιασμένα εργαστήρια καθηγητών. Το 1993 έγινε η μεταφορά της ΑΣΚΤ στην οδό Πειραιώς 256 στην Εριουργία Σικιαρίδη – συμβολική για την ιστορία της Σχολής, περάσαμε από τα νεοκλασικά κελύφη στον ευλογημένο απ’ την ανθρώπινη εργασία χώρο. Εργο από την αρχή ώς το τέλος του Νίκου Κεσσανλή.

Του καλλιτέχνη, γνήσιου τέκνου των αλλαγών του πνεύματος της δεκαετίας του ’60 σε όλα τα πεδία, αλλά μαζί και της πρωτοβουλίας του τότε υπουργού Παιδείας Γ. Σουφλιά.

• Τι καινούργιο φέρνει η σημερινή εποχή στην ΑΣΚΤ;

Εως σήμερα νέοι διδάσκοντες -Μπότσογλου, Ψυχοπαίδης, Παπασπύρου, Λάππας, Σακελλίων, Χαρβαλιάς, Τρανός, Ναυρίδης, Ξαγοράρης, Λίττη, Αντωνόπουλος, Μανουσάκης, Τζάκος κ.ά.- επιδιώκουν ένα άνοιγμα προς την κοινωνία, διαμορφώνοντας τρία Μεταπτυχιακά Προγράμματα και την ίδρυση του Τμήματος Θεωρίας και Ιστορίας της Τέχνης (Λοϊζίδη, Ξηροπαΐδης, Ιωαννίδης, Δασκαλοθανάσης, Διάλλα, Πούλος, Ντενίση κ.λπ.). Με χαρά θα σας αναφέρω επίσης τέσσερις νεοεκλεγμένους καθηγητές, τον ζωγράφο Κ. Χριστόπουλο, τον γλύπτη Ν. Χαραλαμπίδη, τον Πολύδωρο Καριοφύλλη, τον Ν. Αρβανίτη. Είναι όλοι αξιόλογοι καλλιτέχνες, το νέο αίμα δασκάλων της Σχολής.

• Υπάρχει διαφορά στη διοίκηση μιας καλλιτεχνικής ανώτατης σχολής από μια άλλη και εάν ναι, ποια είναι αυτή;

Η διοίκηση μιας σχολής καλλιτεχνικής, όπως είναι η ΑΣΚΤ, είναι τυπική όσον αφορά τις μικρολογίες της καθημερινότητας και συμβολική στο επίπεδο της δράσης της για τη διαμόρφωση μιας αισθητικής κοινότητας και την ενδυνάμωση των δημιουργικών της στοιχείων. Καθήκον της είναι επίσης η εμπλοκή της σε γενικότερες μαθησιακές ενέργειες-συνεργασίες με άλλες σχολές παγκοσμίως και καλλιτεχνικά γεγονότα.

Πρόσφατο παράδειγμα είναι η συνεργασία μας με την documenta 14, που προσέδωσε παγκόσμια αίγλη στην ΑΣΚΤ και την έβαλε στον ευρωπαϊκό διάλογο ισότιμα. Αλλο καθήκον της διοίκησης και των πρυτανικών αρχών είναι η επίδειξη ευαισθησίας, μιας κοινωνικής αλληλεγγύης, το «ξαλάφρωμα» των πασχόντων προσφύγων, φυλακισμένων και αδύναμων γενικώς.

Τέλος, το παραγόμενο εσωτερικό έργο μπορεί να το εξάγει σε δημόσιους χώρους, όπως είναι οι συνοικίες, τα Πανεπιστήμια, τα υπουργεία. Παράδειγμα αποτελεί ο πρόσφατος δανεισμός 600 έργων στο υπουργείο Παιδείας. Επίσης οι πρυτανικές αρχές μεριμνούν για την έλλογη και δημοκρατική αναπαραγωγή του θεσμού, μέσω των εκλογικών διαδικασιών, για την εκλογή νέων δασκάλων, αντιπροσωπευτικών, για την οντολογία της.

• Σχετικά με τις εισαγωγικές εξετάσεις των υποψήφιων φοιτητών της, τι έχετε να μας πείτε;

Δυστυχώς οι εξετάσεις της Σχολής παραμένουν προπολεμικές. Είμαστε το μόνο κράτος της Ευρωπαϊκής Ενωσης που έχουμε αναχρονιστικές διαδικασίες. Είναι πανελλήνιες στον τύπο, απλώς διεξάγονται εντός της Σχολής. Το θέμα είναι συνταγματικό, δεν είναι νομοθετικό. Πρόκειται για την αδυναμία άρσης της ανωνυμίας.

• Εάν στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας της Σχολής απαγορευόταν η φοίτηση των «νεανίδων», στη σημερινή εποχή τι παρατηρείτε; Υπερτερούν οι γυναίκες έναντι των ανδρών;

Στα 25 χρόνια που βρίσκομαι στην ΑΣΚΤ, παρατηρώ ότι όλες τις χρονιές, τα δύο τρίτα των επιτυχόντων είναι κορίτσια. Εχω καταλήξει ότι ευνοούνται από έναν μετρικό-ατμοσφαιρικό τύπο σχεδίου, που «το έχουν» και που, καλώς ή κακώς, αποτελεί προϋπόθεση της κρίσης της επιτροπής εξετάσεων.

• Οι βιβλιοθήκες της Σχολής ποιο ρόλο μπορούν να εξυπηρετήσουν; Η παλαιά που χρονολογείται από τα πρώτα στάδια της δημιουργίας του Σχολείου των Τεχνών και η νέα, σύγχρονη και εντυπωσιακή;

Ελλείψει μουσείων, συλλογών μοντέρνας τέχνης, οι βιβλιοθήκες της Σχολής η παλαιά και η νέα, αποτελούν έναν συμπληρωματικό εκπαιδευτικό χώρο για τη φοίτηση και των δύο τμημάτων, αλλά και μια φιλόξενη κυψέλη για τους ενδιαφερόμενους πολίτες και μελετητές. Η νέα βιβλιοθήκη υπήρξε δείγμα μιας υποδειγματικής συνεργασίας-χορηγίας του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος στην τελευταία φάση -μεταφορά-διευθέτηση υλικού- και του Δημοσίου.

• Οι καλλιτεχνικοί σταθμοί παίζουν τον ρόλο των εργαστηρίων εκτός Σχολής;

Οι σταθμοί ως εργαστήρια εν ετέρα μορφή απανταχού της Ελλάδας είναι τα κοσμήματα της ΑΣΚΤ. Είναι η «ζήλια» των άλλων ευρωπαϊκών σχολών και χώρος καλλιέργειας ενός νέου φιλελληνισμού. Δεν υπάρχει φοιτητής του προγράμματος Erasmus που δεν επωφελείται από την επίσκεψη στα νησιά, στους οικισμούς, στους σταθμούς της Σχολής στο ελληνικό τοπίο… δημιουργώντας ανάλογα καθήκοντα στις άλλες ευρωπαϊκές σχολές για τους Ελληνες φοιτητές.

• Και οι νέες μορφές της τέχνης ποιον χώρο καταλαμβάνουν στη φιλοσοφία των σύγχρονων εικαστικών καλλιτεχνών;

Και στις τέχνες, κυρίως σε αυτές τις εποχές των μεταβάσεων είναι υβριδικές. Γεμάτες «τέρατα», «παραδοξότητες» και παρότι τα υβρίδια δεν πολλαπλασιάζονται, «μας γεμίζουν ευφορία» με τις αντινομίες και τα απρόοπτα. Οταν ο φιλόσοφος τρομοκρατείται, ο καλλιτέχνης χαίρεται!

• Ανάμεσα στις δράσεις στη Σχολή διακρίνουμε τις συνεργασίες με ομάδες ψυχιάτρων. Πού στοχεύουν αυτές οι πρωτοπόρες δράσεις;

Η ΑΣΚΤ ως χώρος δημιουργικής ενασχόλησης είναι ταυτοχρόνως πεδίο συναισθηματικών εκφάνσεων… είναι αδιανόητη η απο-συναισθηματικοποίηση… είναι αναπόφευκτες οι εντάσεις και οι ακρότητες. Είναι χαρακτηριστικό (γνωστό από τις βιογραφίες πολλών καλλιτεχνών) ότι ο βίος είναι μια αυξομειούμενη κατάσταση εντάσεων από τον Ρόθκο μέχρι τον Βαν Γκογκ, από τον Χαλεπά μέχρι τον Αρτό.

Οι πολλές ημερίδες, τα πολλά ραντεβού με την ψυχιατρική-ψυχανάλυση σκοπεύουν στη διερεύνηση του καλλιτεχνικού φαινομένου, αλλά και στην ανατομία καλλιτεχνικών χαρακτήρων. Πάνω απ’ όλα στοχεύουν στο να φωτίσουν τα νεανικά αδιέξοδα και να βοηθήσουν τα παιδιά, τους σπουδαστές, στην ηλικία των μεταμορφώσεων.

• Ενα «καυτό» θέμα, που απασχολεί χρόνια τώρα τους Ελληνες φωτογράφους, είναι εάν θα έχουμε φωτογράφους με πτυχίο ΑΕΙ που θα έχουν φοιτήσει σε αυτόνομη κατεύθυνση φωτογραφίας στην ΑΣΚΤ.

Είχα την τύχη να έχω δάσκαλο τον Νίκο Κεσσανλή, τον χαρακτηριστικότερο Ελληνα καλλιτέχνη του 20ού αιώνα, που η φωτογραφία και οι φωτογραφικές στρατηγικές τροφοδότησαν τις εικονοθεσίες του. Αναφέρομαι στη φωτογραφία ως τέχνη και όχι στην τέχνη της φωτογραφίας των φωτογράφων, χωρίς να μεμψιμοιρώ για αυτήν, όπως π.χ. είναι οι φωτογραφίες της Νέλλης, του Μελετζή, του Μπαλάφα, της Παπαϊωάννου.

Ο εικαστικός φωτογράφος Μανώλης Μπαμπούσης, ο πρόσφατα αποχωρήσας δάσκαλος από την ΑΣΚΤ, ήταν αυτής της γενεαλογίας, συν το γεγονός ότι οργάνωσε ένα εξαιρετικό, σύγχρονο φωτογραφικό εργαστήρι.

Προσδοκούμε την εκλογή ενός τέτοιου τύπου δασκάλου που θα συγκροτήσει και θα εκφράσει αυτή την ανάγκη. Προσωπικά, δεν αγωνιώ για απόφοιτους με πτυχίο φωτογράφου από την ΑΣΚΤ, αλλά για έναν τύπο εικαστικών καλλιτεχνών, όπου η φωτογραφία θα αποτελεί ένα ακόμα μέσο, αυτόνομο ή όχι, για την έκφραση του έργου τους.

• Εν κατακλείδι, η ΑΣΚΤ κοιτάζει προς το μέλλον;

Ναι. Η ΑΣΚΤ Αθηνών κοιτάζει προς το μέλλον, παρασυρόμενη από έναν μυστικό άνεμο, αλλά το κεφάλι της είναι στραμμένο προς το παρελθόν. Οχι για να ανακατώσει μελαγχολικά τις κρύες στάχτες, αλλά για να ζεσταθεί από τις φλόγες που προέρχονται από αυτό.

«Δεν διδάσκω από καθέδρας»

• Η τέχνη διδάσκεται;

Στις τέχνες υπάρχουν πράγματα, αντικείμενα, τεχνικές που διδάσκονται… μεταβιβάζονται. Αλλα, τα πλείστα… είναι «κεκρυμμένα από καταβολής». Αλλιώς… την ύπαρξη της φάλαινας την αντιλαμβανόμαστε από τον πίδακά της ως φυσητήρα, το κήτος είναι κάτω απ’ την επιφάνεια…

• Ποια θέση διατηρείτε ως καθηγητής έναντι των φοιτητών σας;

Προσωπικά δεν διδάσκω «από καθέδρας». Επιθυμώ, προσπαθώ το έργο μου, ο βίος μου, η συμπεριφορά μου… να αποτελούν παράδειγμα, διδασκαλία, μια απαλλαγή έστω και για ελάχιστους. Ταυτόχρονα, τροφοδοτούμαι από όλες τις περιοχές του κοινωνικού και από τους νεαρούς φοιτητές.

Αρα, αποβλέπω στο μαθησιακό πλέγμα διδασκάλου-φοιτητή και όχι στο πατριαρχικό εκπαιδευτικό μοτίβο, που η μία πλευρά διδάσκει χωρίς να διδάσκεται, πράγμα που δεν οδηγεί σε καλλιτεχνική χειραφέτηση.

• Αυτό που αποκαλούμε «ταλέντο» βοηθά τον φοιτητή στην καλλιτεχνική εκπαίδευσή του; Είναι αρετή, θείο δώρο;

Οι τέχνες, η καλλιτεχνική εκπαίδευση δεν είναι μια απλή μαθησιακή επιχείρηση, μια χαρούμενη διαδρομή τύπου, «μάθε τέχνη κι άσ’ τηνε». Δεν είναι επίσης μια ταχύρυθμη διαδικασία πρακτικά ωφέλιμη και άμεσα αποδοτική. Το ταλέντο είναι ένας ύψιστος βαθμός θέλησης, πίστης, εργατικότητας και ελάχιστης αυταρέσκειας.