Στην ιστορία της σύγχρονης ελληνικής τέχνης η Αννα Καφέτση πρέπει να μνημονεύεται ως Διευθύντρια με κεφαλαίο Δ, η οποία δημιούργησε από το μηδέν την υποδομή και την ταυτότητα του πρώτου κρατικού θεσμού σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα, του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, ενεργοποίησε με εμβληματικές εκθέσεις το Ωδείο Αθηνών, έδωσε νέα πνοή με πιο πειραματικά, εννοιολογικά έργα στον Κήπο και στους υπόγειους χώρους του Μεγάρου Μουσικής με το annexM, άνοιξε την τέχνη στον δημόσιο χώρο προσκαλώντας το κοινό σε ένα «μεγάλο περίπατο» στον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου. Ακόμα και η Συλλογή Κωστάκη με κορυφαία έργα της Ρωσικής Πρωτοπορίας παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Εθνική Πινακοθήκη σε δική της επιμέλεια πριν από 30 χρόνια και είχε εξαιρετική υποδοχή συγκεντρώνοντας το ενδιαφέρον 100.000 επισκεπτών.
Ιστορικός της Τέχνης και επιμελήτρια με εξαιρετική θεωρητική κατάρτιση, όραμα, ήθος, αλλά και με τεράστια υπομονή και επιμονή προκειμένου να πάρει σάρκα και οστά «το παιδί» της όπως έλεγε το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (επί χρόνια «γεφύρι της Αρτας»), παλεύοντας από το 2000 και επί 14 χρόνια με τα κύματα κόντρα στο μετρό που έκοψε στα δύο το θαυμαστό Φιξ του αρχιτέκτονα Τάκη Ζενέτου, με τους σκοπέλους των εργολάβων και της χρηματοδότησης, με τις τρικλοποδιές του Δ.Σ. και με την απαξίωση του υπουργείου Πολιτισμού καθώς απομακρύνθηκε από το ΕΜΣΤ μια ανάσα από τα εγκαίνιά του, με φαιδρές δικαιολογίες από τον Κώστα Τασούλα τον Νοέμβριο του 2014. Τότε όμως είχε εισπράξει την αναγνώριση και την αγάπη εκατοντάδων καλλιτεχνών απ’ όλο τον κόσμο, που τη στήριξαν με κείμενα διαμαρτυρίας.
Η Αννα Καφέτση ήταν πάντα εκεί, στο καθήκον ως διευθύντρια, αλλά και στους χώρους όπου χτυπάει ο παλμός της σύγχρονης τέχνης εντός και εκτός Ελλάδας. Χωρίς ποτέ να διαμαρτυρηθεί ή να περιοριστεί από την ασθένειά της, εργαζόταν επί ώρες, αεικίνητη και αυτόνομη στο ηλεκτρικό αναπηρικό αμαξίδιο -ποτέ δεν θα χρησιμοποιούσε τη λέξη «καθηλώθηκε»- και πάντα πρόθυμη να συζητήσει με ευγένεια, χαμόγελο και εσωτερική ηρεμία.
Τελευταία φορά που την είδαμε ήταν πριν από λίγες μέρες στη Βενετία για τα εγκαίνια της 61ης Μπιενάλε. Με δική της ανάθεση επίσης γίνεται έως το τέλος Μαΐου η έκθεση της Τζένης Μαρκέτου «Folly for Songs for Funk Kinships» (Καταφύγιο για τραγούδια και άγριες συγγένειες) στον Κήπο του Μεγάρου σε επιμέλεια του Πάνου Γιαννικόπουλου. Γι’ αυτό η χθεσινή είδηση του θανάτου της Αννας Καφέτση σε ηλικία 71 χρόνων ήταν κεραυνός εν αιθρία στον καλλιτεχνικό χώρο, που την αποχαιρετά με θλίψη και σεβασμό.
Για πρώτη φορά είδε το φως τον Οκτώβριο του 1955 στην Αθήνα. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ μεταπτυχιακές σπουδές έκανε στην Αισθητική και την Ιστορία της Τέχνης στη Σορβόννη. Για 17 χρόνια ήταν έφορος στην Εθνική Πινακοθήκη όπου ανέπτυξε πλούσιο ερευνητικό έργο και άφησε το αποτύπωμά της με εκθέσεις όπως οι «Μεταμορφώσεις του Μοντέρνου», θέτοντας τα κριτήρια για το τι είναι μοντέρνο στην ελληνική εικαστική σκηνή.
Η Αννα Καφέτση ήταν μπροστά από την εποχή της. Με τη διορατική ματιά της μας σύστησε καλλιτέχνες που ανέβηκαν στη διεθνή αφρόκρεμα, όπως οι Ιλια Καμπακόφ, Μπιλ Βαϊόλα, Σιρίν Νεσάτ, Μόνα Χατούμ, Κιμσούζα, Μαρίνα Αμπράμοβιτς, Μπρους Νάουμαν, Ρεμπέκα Χορν, Κουτλούκ Αταμάν, ενώ έδωσε χώρο για μεγάλες εικαστικές εγκαταστάσεις και βιντεοπροβολές. Ετσι δημιουργήθηκε η μαγιά των 1.000 έργων της μόνιμης συλλογής του ΕΜΣΤ, που περιλαμβάνει επίσης κορυφαίες δημιουργίες των Γιάννη Κουνέλλη, Λουκά Σαμαρά, Νίκου Κεσσανλή, Βλάση Κανιάρη, Χρύσας, Δανιήλ, Ρένας Παπασπύρου, Μπίας Ντάβου, Νίκου Αλεξίου, Γιώργου Χατζημιχάλη κ.ά.
Μεγάλη απώλεια για αυτήν ήταν ο θάνατος του επί 37 χρόνια συντρόφου της ζωής της, σπουδαίου φιλόλογου και κριτικού λογοτεχνίας, Ανδρέα Μπελεζίνη, το 2011. Πρωτογνωρίστηκαν όταν εκείνη ήταν 18 ετών και υπήρξε πάντα το στήριγμά της. Πριν από λίγα χρόνια στο τέλος μιας συνέντευξης η Αννα Καφέτση μού έλεγε ότι από έφηβη, λόγω της σκλήρυνσης κατά πλάκας από την οποία έπασχε, έπεφτε πολύ συχνά, αλλά πάντα σηκωνόταν. Κι αυτό το έβλεπε ποιητικά, ένιωθε σαν «άγγελος» που πέφτει και σηκώνεται. Σίγουρα τώρα θα πετάει, ελεύθερη, στη γειτονιά των αγγέλων!
Την αποχαιρετούν
• Η Αννα Καφέτση «σφράγισε ανεξίτηλα, με την παρουσία και την ακάματη δραστηριότητά της, τη σκηνή της σύγχρονης τέχνης» επισημαίνει η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη. Και σε πιο προσωπικό τόνο: «Χάθηκε στην πιο ώριμη στιγμή της και είχε ακόμη να δώσει πολλά. Θα κρατώ πάντοτε στη μνήμη μου την πολύχρονη, γόνιμη και σταθερά ανέφελη συνεργασία μας κατά τις θητείες μου ως γενική γραμματέας του υπουργείου Πολιτισμού. Μια συνεργασία που υπήρξε εξαιρετικά πολύτιμη, καθώς η Αννα Καφέτση ήταν ένας άνθρωπος που μοιραζόταν αφειδώλευτα γνώσεις και συναισθήματα».
• Το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών τη χαρακτηρίζει «από τις πλέον εμβληματικές μορφές της σύγχρονης πολιτιστικής ζωής της Ελλάδας. Προσωπικότητα με σπάνιο όραμα, βαθιά πνευματικότητα και αταλάντευτη πίστη στη δύναμη της τέχνης, αφιέρωσε τη ζωή της στην ανάδειξη των καλλιτεχνών και στη διατύπωση ενός ουσιαστικού δημόσιου διαλόγου γύρω από τη σύγχρονη δημιουργία»
• Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης αναφέρει πως η Αννα Καφέτση υπήρξε η καθοριστική προσωπικότητα πίσω από τη δημιουργία του. «Ανέλαβε τη διεύθυνσή του το 2000 και το οργάνωσε από το μηδέν, χτίζοντας βήμα βήμα τη συλλογή, τη φυσιογνωμία και τη θεσμική του ταυτότητα. Σε μια περίοδο που δεν υπήρχε ακόμη εθνικός θεσμός σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα, αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στη συγκρότησή του, με αδιάκοπη πίστη στην ανάγκη ύπαρξης ενός τέτοιου μουσείου. Με το έργο και την επιμονή της έθεσε τις βάσεις για έναν θεσμό που άλλαξε το τοπίο της σύγχρονης τέχνης στη χώρα. Στήριξε καλλιτέχνες, ανέδειξε νέες κατευθύνσεις και διαμόρφωσε έναν χώρο ανοιχτό στον πειραματισμό και τη διεθνή συνάντηση».
Και ένα φάουλ. Η ανακοίνωση αναφέρει ότι το 2014 η Αννα Καφέτση «αποχώρησε» από τη διεύθυνση του ΕΜΣΤ. Το σωστό είναι πως «την αποχώρησαν»!
