Ενα ενδιαφέρον δοκίμιο για την ανθρώπινη φύση

«Οι άνθρωποι είναι αυτό που είναι. Δεν είναι ούτε κακοί, ούτε καλοί, χωρίς να κλίνουν εκ φύσεως προς τη μία ή την άλλη πλευρά. Το κακό και το καλό είναι εξίσου ριζικά στην ανθρώπινη φύση, είναι έμφυτα και επίκτητα. Ο άνθρωπος είναι μία ενότητα της κοινωνικής και βιολογικής του φύσης, δεν είναι αποφυσικοποιημένος, ούτε κοινωνικά κατασκευάσιμος, είναι φύση και ιστορία. Δεν υπάρχει άδολη φύση και διεφθαρμένος πολιτισμός ή διεφθαρμένη φύση και άδολος πολιτισμός. Η ανθρώπινη κατάσταση έχει τραγική υπόσταση και το γεγονός αυτό οφείλεται σε ένα διφυές χαρακτηριστικό της. Από τη μια, το ανθρώπινο ον είναι ένα από τα πρωτεύοντα θηλαστικά που έχει επίγνωση της περατότητας της ύπαρξής του, διότι ανήκουμε στο ανθρώπινο είδος επειδή πεθαίνουμε και, από την άλλη, είναι ένα από τα πιο εξατομικευμένα εξαρτημένα πλάσματα της φύσης. Το άτομο ζει για τον εαυτό του, για το πρώτο πρόσωπό του, η συνείδησή του είναι ατομική και εκ του γεγονότος αυτού προκύπτει η ανταγωνιστική του φύση απέναντι στον άλλον, η βούληση για ισχύ και εξουσία, αλλά ταυτόχρονα ο άλλος είναι μέσα μας και από το δεδομένο αυτό αναδύεται ο αλτρουισμός του. Ζω για την επιβεβαίωση του εαυτού μου (ανταγωνισμός), της ατομικής μου συνείδησης, αλλά η επιβεβαίωση της ύπαρξης προϋποθέτει την αναγνώριση του άλλου (συνεργασία), το βλέμμα του άλλου, την αρετή της αναγνωρισμένης εξάρτησης από τον άλλον, αλλά και τον πλούτο του πράττειν του ανεξάρτητου υποκειμένου».

Σ’ αυτό χοντρικά συνοψίζεται η άποψη του συγγραφέα Χάρη Ναξάκη, στο βιβλίο του «Ο συμφεροντολόγος και ο αλτρουιστής: μια τραγική ιστορία του κόσμου, δοκίμιο για την ανθρώπινη φύση» (Εκδόσεις Κουκκίδα, με πρόλογο του δημοσιογράφου και συγγραφέα Γιώργου Σταματόπουλου).

Ο Ναξάκης ασκεί σφοδρή κριτική στα ιδεολογήματα του «ορθολογικού ντετερμινισμού», όπως τον ονομάζει. Οπως αναφέρει, «η εποχή των Φώτων, ο δυτικός ορθολογισμός από την εποχή του Νεύτωνα και του Καρτέσιου και με εργαλεία τη μηχανιστική αντίληψη και την αναγωγιστική προσέγγιση περιέγραψαν έναν φυσικό κόσμο αμετάβλητο και σταθερό που αργά ή γρήγορα θα ανακαλύψουμε τις πρωταρχικές του αιτίες, τα τελικά αίτια των φαινομένων. Ομως η θεωρία του χάους και παλιότερα η κβαντική μηχανική (αρχή της απροσδιοριστίας) μας έχουν δείξει ότι ακόμα και εάν γνωρίζουμε τις αρχικές αιτίες και συνθήκες ενός φαινομένου είναι αδύνατον να γνωρίζουμε την μετέπειτα συμπεριφορά του ή ότι μικρές αλλαγές σ’ ένα σύστημα μπορούν να επιφέρουν σ’ αυτό μεγάλες μεταμορφώσεις».

Εν συνεχεία, αμφισβητεί στα σοβαρά ότι η εξουσία, η ιεραρχία, η βούληση για ισχύ και δύναμη δεν απορρέουν μόνο από τη σφαίρα της παραγωγής, την οικονομική εξουσία για να πρωτοεμφανιστούν πριν από 10.000 χρόνια με την ανακάλυψη της γεωργίας. Μας εξηγεί ότι η τάση κυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στον άνθρωπο είναι σύμφυτη με την ανθρώπινη κατάσταση, με την εμφάνιση και την κυριαρχία του Homo Sapiens. Η Γεωργική και στη συνέχεια η Βιομηχανική Επανάσταση παγίωσαν και θεσμοθέτησαν με την εμφάνιση του κράτους την τάση αυτή, για να οδηγηθούμε στους μετέπειτα αιώνες της απληστίας, στην κουλτούρα του εγωισμού. Δεν είναι όμως εφικτή μόνο αυτή η προοπτική, διότι η ανθρώπινη κατάσταση δεν είναι μόνο εγωιστική, αλλά είναι και αλτρουιστική, συνεργατική.

Και τι έχει να μας προτείνει ο Ναξάκης; Εναν «πολιτισμό των ορίων», γιατί, όπως λέει, «η συνεχής παραβίαση των ορίων στις ανθρώπινες επιθυμίες είναι το καπιταλιστικό φαντασιακό της διαρκούς ανάπτυξης». Και «πολιτισμός των ορίων» σημαίνει επιβράδυνση της οικονομίας. Προσθέτει ότι «σήμερα οι οκτώ πλουσιότεροι άνθρωποι του πλανήτη έχουν τον ίδιο πλούτο με τα 3,7 δισεκατομμύρια φτωχότερους ανθρώπους του πλανήτη, ανοίγοντας ένα τεράστιο χάσμα οικονομικών ανισοτήτων».

Και καταλήγει ότι «το βασικό ζήτημα του ανθρώπου είναι ο ίδιος ο άνθρωπος, ο εαυτός του. Η κατανόηση της τραγικής αυτής διάστασης δεν σημαίνει μοιρολατρία, αλλά αυτεπίγνωση, μας εξοπλίζει με τη γνώση ότι ανά πάσα στιγμή παίζεται το καλύτερο και το χειρότερο».