Η πραγματική αξία των βιβλίων

Ο Μίχα Κόβατς (Miha Kovac) είναι Σλοβένος καθηγητής στο Τμήμα Βιβλιοθηκονομίας, Επιστήμης της Πληροφορίας και Σπουδών Βιβλίου στο Πανεπιστήμιο της Λουμπλιάνα. Στα ελληνικά εκδόθηκε από τις εκδόσεις Το μέλλον (Βακχικόν) το πρώτο του βιβλίο με τίτλο «Διαβάζω άρα υπάρχω: Δέκα λόγοι να διαβάζουμε βιβλία στην ψηφιακή εποχή» (σε μετάφραση της Βίκυς Πορφυρίδου).

Ο Κόβατς δεν είναι κάποιος τεχνοφοβικός ή τεχνοφρίκ. Σε μια σύνοψή του διευκρινίζει: «Τα ψηφιακά μέσα μάς έχουν διδάξει πώς να επεξεργαζόμαστε σχετικά μεγάλο αριθμό πληροφοριών σε μικρό χρονικό διάστημα και να προσανατολιζόμαστε στο περιβάλλον με το οποίο σχετίζεται η πληροφορία. Το να διαβάζουμε βιβλία μάς προσφέρει την απαραίτητη εξάσκηση, ούτως ώστε να εστιάζουμε την προσοχή μας σε ένα συγκεκριμένο πρόβλημα ή θέμα για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ο συνδυασμός σκέψης “οθόνης” και “βιβλίου” είναι, συνεπώς, απαραίτητος για την επιβίωσή μας στον σύγχρονο κόσμο». Και συνεχίζει: «Καθώς διαβάζουμε κείμενα και ερχόμαστε σε επαφή με καινούριες λέξεις και φράσεις και νέες νοηματικές συνάψεις, εμβαθύνουμε και διευρύνουμε το λεξιλόγιό μας. Αυτό το είδος διαβάσματος αποκαλείται ΕΙΣ ΒΑΘΟΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗ. Νέες λέξεις, παλιές λέξεις με καινούριες σημασίες και νέες πνευματικές συνάψεις αποτελούν τη βασική προϋπόθεση για τη δημιουργική σκέψη. Η εις βάθος ανάγνωση αποτελεί, λοιπόν, έναν τρόπο εξάσκησης της σκέψης».

Ο συγγραφέας μάς λέει ότι υπάρχουν τρία είδη μνήμης: η αισθητηριακή, η βραχυπρόθεσμη και η μακροπρόθεσμη. Η πρώτη μάς επιτρέπει να δεχτούμε πληροφορίες διαφορετικών ειδών μέσω των αισθήσεών μας (μάτια, αυτιά, μύτη, στόμα και δέρμα), οι οποίες στη συνέχεια υπόκεινται σε επεξεργασία στη μνήμη εργασίας (working memory) και αποθηκεύονται στη μακροπρόθεσμη μνήμη απ’ όπου μπορούμε να ανατρέξουμε σε αυτές όταν τις χρειαστούμε. Ο Κόβατς υπογραμμίζει ότι διαβάζοντας αναπτύσσουμε και ενισχύουμε τις ικανότητες που μας βοηθούν να μην αποτυγχάνουμε στα επανειλημμένα τεστ που μας βάζει η πραγματικότητα και μας προστατεύουν από το να χρησιμοποιούμε τις ψηφιακές τεχνολογίες ως ενισχυτές της βλακείας μας (Τεχνητή Νοημοσύνη).

Προσθέτει δε ότι η εποχή μας δεν είναι ευνοϊκή, καθώς κυριαρχούν οι οθόνες και η ψυχαγωγία, των οποίων το περιεχόμενο είναι σχεδιασμένο να διατηρεί την προσοχή μας εστιασμένη μόνο για λίγα δευτερόλεπτα, είτε πρόκειται για κάτι που αφορά τη μόδα, την πολιτική ή τη γνώση αυτήν καθαυτήν. Το διάβασμα των βιβλίων από αυτή την άποψη πηγαίνει ενάντια στη ροή των νέων μέσων και απαιτεί προσπάθεια, η οποία καθιστά δυνατή την ενσυναίσθηση και την αναλυτική σκέψη, αντί για αντιδραστικές κινήσεις και ανεξέλεγκτα συναισθήματα. Η ανάγνωση των βιβλίων, μας λέει ο Κόβατς, θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα από τα κριτήρια της διανοητικής και συναισθηματικής υγείας των ανθρώπινων κοινωνιών.

Και ο συγγραφέας κλείνει το βιβλίο του με έναν αφορισμό: είναι αναμφισβήτητο πως οι μηχανές βοήθησαν τους ανθρώπους να γίνουν πιο αποδοτικοί σωματικά και διανοητικά. Αλλά οι μηχανές δεν είναι δυνατόν να μας βοηθήσουν αν δεν ξέρουμε πώς να σκεφτόμαστε, δηλαδή εάν δεν έχουμε ένα επαρκώς ευρύ λεξιλόγιο και εάν δεν έχουμε κατακτήσει την αναλυτική σκέψη. «Μπορούμε να αποκτήσουμε αυτές τις ικανότητες μόνο διαβάζοντας μια ποικιλία από διαφορετικά βιβλία με τα οποία διευρύνουμε και εμβαθύνουμε το λεξιλόγιό μας και οξύνουμε την αναλυτική μας σκέψη. Το μέλλον μας λοιπόν είτε θα είναι βιβλιοκεντρικό ή δεν θα έχουμε καθόλου μέλλον».