Τι μπορούν να μας πουν τα βιβλία;

«Ο γραπτός λόγος ιχνογραφεί ένα αρχιπέλαγος στα απέραντα ύδατα της ανθρώπινης προφορικότητας. […] δεκάδες χιλιάδες χρόνια πριν από την ανάπτυξη των γραπτών μορφών, ο άνθρωπος αφηγούνταν ιστορίες, μετέδιδε προφορικά θρησκευτικές και μαγικές γνώσεις».

Με αυτά τα λόγια ο μεγάλος Τζορτζ Στάινερ ανοίγει το αριστουργηματικό του έργο «Η σιωπή των βιβλίων» (εκδόσεις Ολκός, σε μετάφραση Σοφίας Διονυσοπούλου), το μακρινό 2008, στρέφοντας, παραδόξως, το ενδιαφέρον του σε εκείνους που θέλησαν –ή θέλουν– το τέλος του βιβλίου.

Μας κατευθύνει στον 19ο αιώνα και στο 1821, χρονιά της Ελληνικής Επανάστασης, και στον ποιητή Χάινριχ Χάινε, ο οποίος όταν χρειάστηκε να πάρει θέση σε μια περίοδο εθνικιστικού ξεσπάσματος, όπου κάηκαν βιβλία, παρατήρησε: «Εκεί όπου σήμερα καίμε βιβλία, αύριο θα καίμε ανθρώπους». Οπως και έγινε με τον ναζισμό και τα στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Ο Στάινερ μας θυμίζει πως για την αρχαία φιλοσοφία και αισθητική, η μητέρα των Μουσών ήταν η μνήμη. Και συνεχίζει κάνοντας κριτική στη σημερινή εκπαίδευση που βασίζεται στην «παπαγαλία»: «Με την υπερίσχυση του γραπτού λόγου, καθώς τα βιβλία διευκόλυναν λίγο τα πράγματα, η μνημονική τέχνη πέρασε στη λήθη. Η μοντέρνα εκπαίδευση μοιάζει όλο και περισσότερο με θεσμοθετημένη αμνησία. Αφήνει κενό το μυαλό του παιδιού από κάθε βιωμένη αναφορά. Αντικαθιστά την αποστήθιση με ένα μεταβατικό καλειδοσκόπιο εφήμερων πάντα γνώσεων».

Το πόσο αλήθεια είναι αυτό, το γνωρίζουμε όλοι. Το εκπαιδευτικό μας σύστημα είναι δομημένο με βάση τις Πανελλήνιες Εξετάσεις. Οφείλουμε να θυμόμαστε έναν σωρό «σκουπίδια» για να περάσουμε στο Πανεπιστήμιο. Βεβαίως εκεί θα συνεχιστεί το πάρτι της «παπαγαλίας». Αντί να κοιτάμε πώς θα αναπτύξουμε στα παιδιά μας την κριτική σκέψη, τους γεμίζουμε το κεφάλι με άχρηστες γνώσεις που δεν θα τους χρειαστούν σε όλη τους τη ζωή.

Ομως, για να εξασφαλίσουμε χρόνο για το διάβασμα και τη μελέτη, πρέπει να υπάρχει ησυχία. Πάνω σε αυτό ο Στάινερ αναφέρει: «Καθώς ο αστικός και βιομηχανικός πολιτισμός ισχυροποιεί την κυριαρχία του, το επίπεδο ηχητικής όχλησης γνωρίζει έναν εκθετικό πληθωρισμό που αγγίζει σήμερα την τρέλα. […] Χιλιάδες, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι πεθαίνουν καθημερινά στις οθόνες των τηλεοράσεων ενός ασηπτικού κόσμου μέσα σε μια απόλυτη μονοτονία. Αυτό που ονομάζουμε εικονική πραγματικότητα θα μπορούσε άνετα να αλλοιώσει τη συνήθη λειτουργία της συνείδησης». Εδώ, λόγω της τεχνολογικής εξέλιξης, θα μπορούσαμε να προσθέσουμε στις οθόνες της τηλεόρασης και τις οθόνες των υπολογιστών και των κινητών, ιδίως για τις νέες γενιές.

Εγκλωβισμένες (οι νέες γενιές) μέσα στις οθόνες των κινητών, τελικά αυτές τους «ρουφούν» όλη την ενέργεια, τη νόηση και τους προβληματισμούς που πρέπει αυτές να έχουν. Από την άλλη, εκτός από τα βιβλία υπάρχει και η πραγματική ζωή, την οποία οφείλουν να την ζουν σε κάθε της στιγμή. Μην ξεχνάμε και τη ρήση του Γκέτε: «Το δέντρο της σκέψης και της θεωρίας παραμένει αιωνίως γκρίζο, ενώ το αντίστοιχο της εν δράσει ζωής, της ζωής-δύναμης και της ζωογόνου ορμής είναι πάντα πράσινο».

Αυτό δεν πρέπει να το ξεχνάμε ποτέ, είτε οι νέοι είτε οι περισσότερο ηλικιωμένοι. Και πάντα πρέπει να θυμόμαστε ότι η πολυμάθεια δεν μας δίνει κανένα συγκριτικό πλεονέκτημα. Αντίθετα, μας γεμίζει αλαζονεία και μας κάνει υπερόπτες.