Μπορούμε να φανταστούμε έναν κόσμο όπου οι παγκόσμιες πολιτικές σχεδιάζονται βάσει μοντέλων αξιολόγησης επενδύσεων και προβλέψεων κερδών; Μήπως ζούμε ήδη σε ένα τέτοιο κόσμο; Και αν ζούμε σε έναν τέτοιο κόσμο, θα μπορούσε αυτό να σημαίνει, ότι η εμβάθυνση των βορειοατλαντικών σχέσεων και η απομόνωση της Ρωσίας, η περιβαλλοντική απειλή και ο πόλεμος, υπαγορεύονται από έναν αλγόριθμο που προβλέπει τις πιθανότητες κέρδους μιας εταιρίας ενέργειας που εδρεύει στις ΗΠΑ και δραστηριοποιείται διεθνώς στον τομέα των εξορύξεων;
Το παρόν άρθρο δεν είναι πολιτικό. Δεν αναλύει ένα σενάριο συνομωσίας. Κάνει την υπόθεση ότι στο πλαίσιο της φιλελεύθερης παγκοσμιοποιημένης οικονομίας το ρυθμιστικό μονοπώλιο έχει ιδεολογικά και νομοθετικά εκχωρηθεί σε ιδιωτικές οντότητες. Η κερδοσκοπία των δυτικών πολυεθνικών και ομίλων επηρεάζει τις πολιτικές των κρατών της Δύσης και αναπόφευκτα, τα ιδιωτικά οικονομικά μοντέλα τους παρεισφρέουν στις εθνικές τους πολιτικές. Αν η υπόθεση είναι σωστή, το άρθρο προσπαθεί να απαντήσει το ερώτημα, αν τελικά το ενδεχόμενο μιας γενικευμένης σύρραξης, ενός πυρηνικού πολέμου, ή της περιβαλλοντικής κατάρρευσης μπορεί να επιταχυνθεί από μια αλγοριθμική πρόταση. Μια πρόταση από την οποία γνωρίζουμε ήδη τα τρία πρώτα σημεία.
Πρώτο σημείο: Συμφωνία ΕΕ και ΗΠΑ για επενδύσεις στην ενέργεια της Ουκρανίας
Το 2015 η Ευρωπαϊκή Ένωση του Γιούνκερ και οι Ηνωμένες Πολιτείες του Ομπάμα επένδυσαν αντίστοιχα 2 εκ. δολ. η ΕΕ, και 250 εκ. δολ. οι ΗΠΑ στην εταιρία αμερικανικών συμφερόντων που προμήθευε καύσιμο για τα πυρηνικά εργοστάσια της Ουκρανίας, μειώνοντας έτσι το μερίδιο αγοράς της Ρωσίας. Εκείνη την περίοδο, η Ρωσία τροφοδοτούσε με 150 δις κυβικά φυσικού αερίου και 14-18 δις κυβικά LNG (υγροποιημένου φυσικού αερίου) την Ευρώπη ετησίως. Το ρωσικό καύσιμο αποτελούσε το 45,3% των ευρωπαϊκών εισαγωγών. Το αμερικανικό καύσιμο (LNG) αποτελούσε το 6,3% των ευρωπαϊκών εισαγωγών.
Η επένδυση των ΗΠΑ στην Ουκρανία το 2015 έγινε μέσω της Westinghouse, εταιρία συμφερόντων της Blackrock και αιτιολογούνταν από τις εξαιρετικές προβλέψεις κέρδους καθώς οι τιμές αερίου στην Ευρώπη ήταν 13 φορές υψηλότερες απ’ ότι στην Αμερική.
Δεύτερο σημείο: Συμφωνία ΕΕ και ΗΠΑ για επενδύσεις στην ενέργεια της Ευρώπης
Τον Ιανουάριο του 2022 η Ευρωπαϊκή Ένωση της Φον ντερ Λαϊεν και οι Ηνωμένες Πολιτείες του Μπάιντεν ξεκίνησαν να συζητούν για την αποστολή LNG από τις ΗΠΑ στην ΕΕ. Τo Φεβρουάριο του 2022 η Ρωσία επιτίθεται στην Ουκρανία. Το Μάρτιο του 2022 η Φον ντερ Λαϊεν ανακοινώνει ότι η ΕΕ πρέπει να ανεξαρτητοποιηθεί από το ρωσικό πετρέλαιο, άνθρακα και φυσικό αέριο. Το Μάρτιο του 2022 ο Μπάιντεν δηλώνει ότι οι ΗΠΑ και η ΕΕ ενώνουν δυνάμεις για να μειώσουν την εξάρτηση της Ευρώπης από τη ρωσική ενέργεια.
Τον Ιούνιο του 2022 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή χαρακτηρίζει το φυσικό αέριο και την πυρηνική ενέργεια ως βιώσιμες μορφές ενέργειας, επιτρέποντας με αυτόν τον τρόπο τη χρηματοδότηση της εξόρυξης υδρογονανθράκων και την κατασκευή νέων πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής.
Τρίτο σημείο: Συμφωνία ΕΕ και ΗΠΑ για επενδύσεις στην ενέργεια της Ελλάδας
Οι εισαγωγές του διπλάσιου σε κόστος αμερικάνικου LNG από το 2028 θα γίνονται με πλοία. Η ΕΕ πρέπει να κατασκευάσει τερματικούς σταθμούς για την υποδοχή και αποθήκευση LNG. Η τρέχουσα υποδομή υποδοχής LNG της ΕΕ συγκεντρώνεται κυρίως στην Ισπανία. Ωστόσο, η Ισπανία έχει περιορισμένες διασυνδέσεις αγωγών για τη μεταφορά φυσικού αερίου στη βόρεια Ευρώπη. Η ΕΕ αφού χαρακτήρισε το φυσικό αέριο και την πυρηνική ενέργεια ως βιώσιμες μορφές ενέργειας δύναται να χρηματοδοτήσει νέες υποδομές LNG.
Το Νοέμβριο του 2025 η Ελλάδα χαρακτηρίζεται δημόσια ενεργειακός κόμβος στη ΝΑ Ευρώπη και την επισκέπτονται εντεταλμένοι του Υπουργείου Ενέργειας των ΗΠΑ και του Διεθνούς Ενεργειακού Κέντρου του Atlantic Council. Η θέση της Ελλάδας ενδιαφέρει τις ΗΠΑ ως προκεχωρημένο φυλάκιο της δυτικής αυτοκρατορίας αφού, οι σταθμοί του LNG που μέχρι σήμερα αεριοποιούσαν το εισερχόμενο Ρωσικό LNG μπορούν τώρα να αεριοποιούν το εξερχόμενο Αμερικανικό LNG.
Ταυτόχρονα συμφωνούνται και οι νέες γεωτρήσεις πετρελαίου και φυσικού αερίου από την αμερικανικών συμφερόντων Σεβρον, μια εταιρία για την οποία το Μάιο του 2025 οργανώθηκε η «Ημέρα ενάντια στη Σέβρον» από το παγκόσμιο κίνημα BDS. Η Σέβρον έχει κατηγορηθεί για καταστροφή του κλίματος (οικοκτονία) και παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε Εκουαδόρ, Βενεζουέλα, Αργεντινή, Βραζιλία, Παλαιστίνη, ΗΠΑ, Ιρακ, Γκάνα, Νιγηρία, Αζερμπαϊτζαν Ρουμανία, Πολωνία, Καμπότζη, Ταϊλάνδη και Κίνα.
Φιλελευθεριακή ολοκλήρωση. Το επόμενο σημείο
Στη φιλελεύθερη οικονομία οι πολιτικές σχεδιάζονται από πολυεθνικές εταιρίες και εφαρμόζονται από εθνικές κυβερνήσεις, και σε ότι αφορά την ΕΕ, από υπερεθνικές ενώσεις. Οικοινωνικές, οικολογικές και οικονομικές επιπτώσεις τους βαρύνουν τις παρούσες κοινωνίες. Ταυτόχρονα, στον τομέα της ενέργειας δεσμεύουν τις μέλλουσες κοινωνίες στα ορυκτά καύσιμα. Έτσι, κάποιες πολυεθνικές, όπως αυτή που εδώ σκιαγραφείται από τις εξελίξεις, διατηρούν την αξία των μετοχών τους και εξασφαλίζουν τα μελλοντικά κέρδη τους. Οι εθνικές κυβερνήσεις και οι υπερεθνικές ενώσεις διατηρούν καλές σχέσεις με το κεφάλαιο και εξασφαλίζουν ένα ρόλο μέσα στην παγκοσμιοποιημένη φιλελεύθερη οικονομία.
Αναλογιστείτε ότι, ενώ στην οικονομία, οι εταιρίες έχουν έναν ρόλο κοινωνικού εταίρου, στην παγκοσμιοποιημένη φιλελεύθερη οικονομία, οι εταιρίες έχουν έναν κυρίαρχο ρυθμιστικό ρόλο. Αντίστοιχα, ενώ στην οικονομία οι κυβερνήσεις έχουν έναν ρυθμιστικό ρόλο, στην παγκοσμιοποιημένη φιλελεύθερη οικονομία, οι κυβερνήσεις έχουν ένα ρόλο θεσμικού μεταπράτη. Για την ακρίβεια, από τότε που οι κυβερνήσεις, η μία μετά την άλλη, εναγκάλισαν τον φιλελευθερισμό, αποξενώθηκαν από το μονοπώλιο της πρωτότυπης παραγωγής της ρύθμισης. Έμειναν χωρίς αντικείμενο. Πλέον, οι κυβερνήσεις, εθνικές ή υπερεθνικές, για να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους, διαμεσολαβούν στο έργο των εταιριών. Μεταφράζουν, αντιγράφουν, και ψηφίζουν ρυθμίσεις που έχουν παραχθεί και υποδειχθεί από ισχυρές ιδιωτικές οικονομικές οντότητες ή κοινοπραξίες αυτών. (Τα παραδείγματα στην ΕΕ είναι αμέτρητα και εμφανίζονται θεσμικά στο ρόλο της Επιτροπής της ΕΕ, παλαιότερα του Γιούνκερ με τις «επιστολές των 12 για την καινοτομία» και σήμερα με τη Φον ντερ Λαϊεν με τη «στρατηγική ανάπτυξης»).
Το πρόβλημα είναι ότι, οι ιδιωτικές οικονομικές οντότητες ή κοινοπραξίες αυτών (από τώρα οι «ρυθμιστές») δεν ενδιαφέρονται για τις κοινωνικές, οικολογικές και οικονομικές επιπτώσεις, αν δεν προκύπτει από αυτές κάποιο κέρδος. Έτσι, επιδίδονται εκτός από την χειραγώγηση των εθνικών κυβερνήσεων, στην ταυτόχρονη χειραγώγηση των μαζών. Η χειραγώγηση αυτή επιτυγχάνεται από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και τη δημιουργία περιεχομένου στο διαδίκτυο. Μάλιστα κατά τη χειραγώγηση των κυβερνήσεων, οι «ρυθμιστές» είναι ικανοί να τις κάνουν να φανούν ανακόλουθες ενώπιον των λαών τους. Τα παραδείγματα και εδώ είναι αμέτρητα και σε όλα τα επίπεδα. Η τούμπα του Τσίπρα, η αλλαγή στάσης του Γερμανού καγκελαρίου στον πόλεμο Ρωσίας – Ουκρανίας, η υποταγή του Μακρόν στον Τραμπ, η απορρύθμιση των περιβαλλοντικών πολιτικών της ΕΕ από την Επιτροπή, το σκύψιμο του Γεραπετρίτη. Φαίνεται ότι οι ιδιωτικές οικονομικές οντότητες δεν έχουν κανένα ενδοιασμό να ποδηγετήσουν και να ευτελίσουν έναν πολιτικό στα μάτια του λαού που καθοδηγεί.
Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και στη χώρα μας. Στον ενεργειακό τομέα, μέχρι πριν μερικά χρόνια, η προσήλωση στις ΑΠΕ ήταν μνημειώδης. Αδειοδοτήσαμε έργα παραγωγής ακόμη και εντός προστατευόμενων περιοχών, απορρυθμίζοντας με μοναδικό τρόπο το περιβαλλοντικό κεκτημένο της χώρας.
Αυτή τη στιγμή η χώρα μας παράγει πάνω από το 50% του ηλεκτρικού ρεύματος από ΑΠΕ (2024). Έχει επιτύχει αύξηση από παραγωγή ΑΠΕ που ανέρχεται σε 14,4% σε σύγκριση με το 2023. Έχει καταστεί ενεργειακά αυτάρκης. Περιορίζει την παραγωγή από ΑΠΕ, δηλαδή διακόπτει τη σύνδεση του δικτύου με τις ΑΠΕ επειδή οι υποδομές δεν μπορούν να διαχειριστούν την ενέργεια. Εξάγει ηλεκτρική ενέργεια.
Όμως στο μεταξύ η ατζέντα των «ρυθμιστών» άλλαξε. Ο ενεργειακός πόλεμος με τη Ρωσία μαίνεται, κάποιες τεχνολογίες, αν και παρωχημένες έχουν προφανώς ακόμη καλή πρόβλεψη για κέρδη, και αφού στον ανταγωνισμό της πράσινης τεχνολογίας με την Κίνα προβλέπεται να χάνουμε, αφήνουμε τις πράσινες τεχνολογίες, βαφτίζουμε τις μαύρες ως «βιώσιμες» και τραβάμε μια γραμμή στη λέξη περιβάλλον στην ατζέντα. Ο ορισμός του πολιτικού καιροσκοπισμού. (Για μια εταιρία ο καιροσκοπισμός είναι αρετή. Επειδή ο στόχος είναι πάντα η εξεύρεση ευκαιριών κέρδους, όσο πιο γρήγορα επανακαθορίζεται η δραστηριότητα μιας εταιρίας, τόσο καλύτερα προσαρμόζεται στις συνθήκες της αγοράς, και τόσο περισσότερο αυξάνονται οι πιθανότητες κέρδους. Τα σύγχρονα μοντέλα πρόγνωσης του κέρδους είναι μοντέλα ΤΝ. Όταν όμως ο εταιρικός καιροσκοπισμός, μεταφερθεί στο πεδίο της πολιτικής διακυβέρνησης και ένας αλγόριθμος καθορίζει τις τύχες των λαών, τότε μπορεί να δημιουργηθούν συνθήκες πολιτικής και στρατιωτικής ανάφλεξης, συνθήκες που επιταχύνουν ανεξέλεγκτα το «ρολόι της αποκάλυψης»).
Πίσω στη χώρα μας λοιπόν, ο πολιτικός δεν επιχειρεί πια τη δημιουργία ενός ενεργειακού ισοδύναμου για τη σταδιακή απεξάρτηση από τις συμβατικές παραγωγές (λιγνίτης, πετρέλαιο, πυρηνικά). Αυτή ήταν η προηγούμενη ατζέντα που δεν πρόλαβε να εφαρμοσθεί. (Το ίδιο παρεμπιπτόντως συνέβη και με τον υπουργό περιβάλλοντος της Γερμανίας, όταν αμφισβήτησε την «πολιτική της μετάβασης» και επανεκκίνησε τα εργοστάσια άνθρακα της Γερμανίας). Τι κι αν φανεί ανακόλουθος, τι κι αν κριθεί από τους πολίτες, τι κι αν χάσει την πολιτική ή προσωπική του αξιοπρέπεια. Η συμπεριφορά του δείχνει ότι σημασία έχει η διατήρηση αγαστών σχέσεων με τους «ρυθμιστές».
Έτσι, ο πολιτικός δεν σχεδιάζει την τόσο αναγκαία θεσμικά και περιβαλλοντικά ενεργειακή μετάβαση. Γιατί να το κάνει άλλωστε αφού η ίδια η Ένωση σταμάτησε να το κάνει. (Ας μην ξεχνάμε ότι το Ευρωπαϊκό green deal αναγγέλθηκε ως «στρατηγική μεγέθυνσης» και όχι ως στρατηγική για την περιβαλλοντική προστασία). Σε πλήρη ευθυγράμμιση με την περιβαλλοντική απαξία που έχει κυριεύσει την ΕΕ, ο Έλληνας πολιτικός αποστρέφεται τις τεχνολογίες που με θέρμη πριν λίγα χρόνια υποστήριξε και επενδύει σε τεχνολογίες που έχουν χαρακτηρισθεί επίσημα (βάσει Οδηγίας της ΕΕ) «καταστρεπτικές και με μη-αναστρέψιμες συνέπειες στο περιβάλλον των θαλασσών και των παράκτιων περιοχών, καθώς και με σημαντικό αρνητικό αντίκτυπο στις παράκτιες οικονομίες».
Προκειμένου ο υποκείμενος λαός να αποδεχθεί τη νέα σχιζοφρενική (λόγω καιροσκοπισμού) τάξη πραγμάτων, που πλανάται πάνω μας, μία ως πυρηνικός κίνδυνος και μία ως κλιματική κατάρρευση, η μηχανική της συναίνεσης αναλαμβάνει δράση. Με δημόσιες πολιτικές δηλώσεις που στοχεύουν στο ριζοσπαστικό εθνικισμό του ακροατηρίου όπως «γράφουμε ένα νέο κεφάλαιο στην ενεργειακή ιστορία της Ελλάδας» και «η Ελλάδα παράγοντας ενεργειακής ασφάλειας στην Ευρώπη» τονώνεται το εθνικό φρόνημα. Με ανιστόρητα δημοσιεύματα με τίτλους που στοχεύουν στο οικονομικά εξαθλιωμένο ακροατήριο όπως, «η Ελλάδα ενισχύει τον ρόλο της», και «αναβαθμίζεται η Ελλάδα», καλύπτεται η γύμνια των καιροσκοπικών παλινωδιών.
Στην πολιτική ρευστότητα που δημιουργεί η σχιζοφρενική (λόγω καιροσκοπισμού) αναδίπλωση των πολιτικών επιλογών και την παγίωση της οικονομικής εξαθλίωσης, προστίθεται η υφαρπαγή της προοπτικής μιας νεότερης ελληνικής κοινωνίας να αναπτύξει περιβαλλοντικό όραμα.
Δεν γνωρίζουμε αν οι φιλελεύθερες εθνικές πολιτικές υπαγορεύονται από μερικές πολυεθνικές και κυρίως δεν γνωρίζουμε ποια μοντέλα χρησιμοποιούν. Όμως δεν μπορούμε να παραβλέψουμε ότι πολλές σύγχρονες πολιτικές είναι τόσο παράλογες και παράτολμες, που δεν παραπέμπουν στα ανθρώπινα εγγενή χαρακτηριστικά της σύνεσης και της αρετής. Η ποιότητα και η ταχύτητα με την οποία οι πολιτικές αναθεωρούνται, η έλλειψη σοβαρής αιτιολόγησης (πλην του κέρδους), και κυρίως η απουσία δημοκρατικής νομιμοποίησης, δεν αφήνει περιθώρια να αποκλείσουμε ότι κάτι τέτοιο μπορεί να συμβαίνει. Ότι δηλαδή, το υποκείμενο του υποκειμένου σήμερα, όπως θα έλεγε με θράσος ο Κορνήλιος Καστοριάδης αν ζούσε, είναι ένας αλγόριθμος.
Η αποδοχή ενός τέτοιου ενδεχόμενου προκαλεί τη σκέψη και το ήθος μας, ακόμη και αυτών από εμάς που ενδεχόμενα έχουν ήδη ριζοσπαστικοποιηθεί. Η παράνοια των εξοπλισμών, το χάος που μπορεί να επιφέρει μια γενικευμένη στρατιωτική σύρραξη και η επιτάχυνση της περιβαλλοντικής καταστροφής αφήνει αδιάφορο μόνο ένα νοσηρό μυαλό, έναν σχιζοφρενή ή μια μηχανή. Αν δεχθούμε ότι κανείς από τους σημερινούς πολιτικούς, όσο ακραίος και αν είναι, δεν έχει παραφρονήσει, τότε, το μόνο που μένει, είναι να θεωρήσουμε πως πολιτικές που μας φέρνουν στο κατώφλι ενός παράλογου τέλους, σχεδιάζονται από έναν αλγόριθμο, ίσως ένα μοντέλο προβλέψεων κερδών.
Ας βγούμε λοιπόν από την ατραπό αυτών των πολιτικών και της χειραγώγησης που τις συνοδεύει. Ας καταλάβουμε ότι η ριζοσπαστικοποίηση, η απομόνωση και η βία είναι αποτέλεσμα της αδυναμίας μας να αντιληφθούμε τις εξελίξεις. Ας κάνουμε μια προσπάθεια να θυμηθούμε, να βγάλουμε νόημα, και να συνδέσουμε κάποια φαινομενικά ασύνδετα πλαίσια.
Ας μείνουμε λίγο πίσω. Να δούμε τα πράγματα με το ρυθμό που μπορούμε να τααντιληφθούμε, να τα ερμηνεύσουμε και να τα συζητήσουμε. Να σώσουμε την πολιτική σκέψη, την κοινωνία και τον πλανήτη.
* Ο Γιώργος Σμπώκος είναι νομικός Περιβάλλοντος
