Ο αρνητισμός που παρατηρούμε στις μέρες μας όσον αφορά την πανδημία, αν και μειοψηφικός, είναι συνεχής, τροφοδοτούμενος από ποικίλες πεποιθήσεις και έχει συνέπειες που, δυστυχώς, οδηγούν ενίοτε στον θάνατο.
Μια βασική αιτία του είναι ένας μετριασμένος αλλά διατηρούμενος μέχρι σήμερα μεσαιωνικός σκοταδισμός, συνήθως αποτέλεσμα φανατικού θρησκευτικού μυστικισμού, που με τη σειρά του είναι απότοκο (θρησκευτικού) σπιριτουαλισμού. Πολιτισμικά πάνω στις ομοειδείς έννοιες «πνεύμα» (spirit), «ψυχή» αλλά και «νου», «λόγο», για πολλούς αιώνες και με δεκάδες κατά καιρούς εκφρασμένες βασικές συγγένειες και παραλλαγές μεταξύ τους, δόμησε η ανθρώπινη σκέψη φιλοσοφίες, δόγματα και θρησκείες πολύ πριν από την έλευση της νεωτερικής επιστήμης.
Γνωρίζουμε επίσης από τη γνωσιοθεωρία, που εξετάζει τις αποκτημένες γνώσεις από άποψη αλήθειας και κύρους, ότι ο μεταφυσικός και δη ο θρησκευτικός σπιριτουαλισμός συνοδεύεται πάντα από γνωσιοθεωρητικό ανορθολογισμό. Ετσι, γενικά ανοίγεται η θύρα της άρνησης στην (υλιστική) επιστήμη. Βέβαια η σκέψη ενός απλού και συνήθως απαίδευτου πιστού εύλογα απέχει από τέτοιες θεωρήσεις. Αυτός θα ακολουθήσει το «φωτισμένο» άτομο, συνήθως ιερωμένο, που δρα αυτόνομα ή μη.
Παρά την όποια παρατηρούμενη διστακτικότητα, η επίσημη «άδεια» μπορεί να προέλθει από τις ηγετικές αυθεντίες, δηλαδή τις θρησκευτικές εξουσίες. Αυτό συνέβη π.χ. πριν από λίγο καιρό με την ανακοίνωση της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου (ΔΙΣ) της Εκκλησίας, όπου διευκρινίζει ότι η θεία χάρη προφυλάσσει τον πιστό από αρρώστιες κατά τη συμμετοχή του π.χ. στο μυστήριο της θείας κοινωνίας. Μια τέτοια αντίληψη είχε αποτέλεσμα πρόσφατα στην περιοχή όπου κατοικώ ένα τραγικό συμβάν, από τα πολλά που ακούμε, όπου ο ιερέας μιας εκκλησίας μαζί με δύο «ανέμελα» τακτικά μέλη του εκκλησιάσματος έχασαν τη ζωή τους.
Στην ευρωπαϊκή ιστορία των τελευταίων αιώνων βρίσκουμε αρκετές περιπτώσεις αρνητισμού στην επίσημη πολιτική της Καθολικής Εκκλησίας (όπως π.χ. στην επιδημία χολέρας το 1832, όπου η παπική ανακοίνωση τη χαρακτήριζε αναπόδραστο θεϊκό θέλημα).
Ηδη ακόμα από την αρχαία φιλοσοφία και τη μεταφυσική παράδοση, το πνεύμα και ο νους χαρακτηρίζονται η διάσταση εκείνη της ψυχής που δύναται να νοεί, ο δε λόγος (ratio) η συλλογιστική ικανότητα του νου να βρίσκει αλήθειες. Προφανώς όμως στην περίπτωσή μας όλα υποτάσσονται… στον Θείο Λόγο. Υπάρχει και ένα τραγικά ειρωνικό στοιχείο εδώ που προέρχεται από την… ελληνική ετυμολογία. Στις φιλοσοφικές και θρησκευτικές δοξασίες πολλών λαών γνωρίζουμε ότι οι έννοιες πνεύμα, ψυχή –κατ’ επέκταση και η ζωή– παράγονται από την πνοή, ανα-πνοή, δηλαδή τη σωματική λειτουργία που αφορά τους πνεύμονες, οι οποίοι συνιστούν μάλλον τον πλέον αγαπητό ξενιστή του κορονοϊού!
Η αιτιολόγηση του αρνητισμού που θίξαμε εδώ δεν είναι η κυρίαρχη σήμερα, αν και μπορεί ενίοτε να συνδυάζεται με το συνωμοσιολογικό «πνεύμα» που φαίνεται να επικρατεί. Το τελευταίο έχει διάφορες διαστάσεις και οι πηγές του είναι σαφέστερα πολιτικοϊδεολογικές. Εκτείνεται από την Ακροδεξιά μέχρι την Αριστερά με σαφείς διαφορές στις μεταξύ τους εκφράσεις, όπως επίσης και στις κοινωνικές τους απηχήσεις. Ο προκαλούμενος αρνητισμός είναι αμεσότερος και ισχυρότερος στην πρώτη περίπτωση όσον αφορά και τις πεποιθήσεις και την ατομική πρακτική στάση.
Στη δεύτερη περίπτωση συνδέεται με μια γενικότερη αντικαπιταλιστική αντιπαλότητα προς τις κυρίαρχες ελίτ και έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αλλά μικρή κοινωνική απεύθυνση εκτός των άλλων και λόγω του υψηλού θεωρητικού επιπέδου. Ανήκει στην παράδοση της λεγόμενης βιοπολιτικής προσέγγισης (Φουκό και άλλοι) με πρωταγωνιστή στις μέρες μας τον φιλόσοφο Αγκάμπεν. Στις αναλύσεις του υποστηρίζει ότι λόγω πανδημίας επιβάλλεται στις κοινωνίες «κατάσταση εξαίρεσης» με χαρακτήρα μονιμότητας, όπου μέσω του φόβου και των περιορισμών επιδιώκεται η απώλεια της «ανθρωπινότητας» του ατόμου, δηλαδή της κοινωνικής και πολιτικής του υπόστασης με κατισχύουσα μόνο τη βιολογική («γυμνή ζωή»).
Η ιατρική επιστήμη καθίσταται το κυρίαρχο «δόγμα» που αντικαθιστά όλα τα άλλα, πολιτικό, θρησκευτικό κ.λπ. Φτάνει μάλιστα στο σημείο να χαρακτηρίσει την πανδημία «επινόηση-κατασκευή» (invention). Θα παρατηρούσαμε εδώ ότι η προοδευτική, δηλαδή η κοινωνικά ευαίσθητη αφετηρία και στόχευση αυτού του ιδιότυπου φιλοσοφικού στοχασμού δεν δικαιολογεί τις όποιες σφαλερές υπερβολές.
Στις περισσότερες περιπτώσεις του αρνητισμού που προαναφέραμε διακρίνουμε πάντως μια κλιμακούμενη αρνητική διάθεση και στάση απέναντι στον επιστημονικό λόγο, ή «δόγμα» όπως κάποιοι τον αποκαλούν, εν προκειμένω μέσω της ιατρικής επιστήμης, ένα φαινόμενο που έχει βέβαια και αυτό την προ-πανδημική του μεγάλη ιστορία. Ομως η κοινωνικά προοδευτική ανάγκη ελέγχου και αντίδρασης στις σχέσεις του σημερινού πολύμορφου καπιταλισμού με την –πάντα κερδοσκοπική γι’ αυτόν– παραγωγή και εξέλιξη της τεχνοεπιστήμης δεν σημαίνει την απόρριψη του επιστημονικού πνεύματος-λόγου. Αυτό το πνεύμα ή «δόγμα» είναι αντίθετο με κάθε μυστικιστικό και θρησκευτικό πνεύμα και δόγμα.
Ως επιμύθιο των παραπάνω –και κυρίως του πρώτου μέρους– μεταφέρουμε τα λόγια του γνωστού Γάλλου ποιητή, συγγραφέα και στοχαστή Πολ Βαλερί που αφορούν την «αξιοπρέπεια του πνεύματος», δηλαδή του ανθρώπινου νου: «Ο σπιριτουαλισμός είναι το δόγμα που επιτρέπει τη μικρότερη και φτωχότερη πνευματική προσπάθεια. Αν θα πρέπει ακόμα και σήμερα να επιλέξω ανάμεσα στα δύο δόγματα, βεβαιώνομαι ότι όσο περισσότερο επιμένω στην αξιοπρέπεια του πνεύματος τόσο περισσότερο επιλέγω το δεύτερο, την επιστήμη».
* φυσικός, δρ Φιλοσοφίας
-320x213.jpg)
