Αφορμή για να πιάσω σήμερα το δίκοπο μαχαίρι της σάτιρας, μου έδωσε το πρόσφατο άρθρο στη «Συντακτών», 29/9, του Νίκου Κουλούτσιου «Η πολιτική σάτιρα στο απόσπασμα», όπου ο συντάκτης καταγράφει ενδεικτικές περιπτώσεις έμπρακτης εχθρότητας κατά της πολιτικής σάτιρας (ίσως το «πολιτικής» είναι περιττό, όταν το ουσιαστικό είναι σάτιρα· δεν σατιρίζει κανείς τον περιπτερά της γειτονιάς ή τον οδηγό λεωφορείου!) στη Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν και στις ΗΠΑ του, κατεξοχήν αντι-σατιρικού δίπολου, των, παρεμφερούς ευφυΐας, Αμερικανών προέδρων, Τζορτζ Μπους του νεότερου και Ντόναλντ Τραμπ του… πρεσβύτη.
Απίστευτο το μίσος εναντίον της πολιτικής σάτιρας που διακρίνει και τους τρεις. Μάλιστα, ο πρώτος, ο Πούτιν, διέκοψε δημοφιλή εκπομπή τηλεοπτικής σάτιρας, που είχε ξεκινήσει επί… αυταρχικού σοβιετικού καθεστώτος, με την περίφημη περεστρόικα του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ! Να ξέρουμε και τι μας γίνεται. Διότι, με την Ουκρανία και άπαντα τα Ουκρανικά, μεταξύ δικαίου και αδίκου, συμμαχιών και αντιμαχιών, ο Πούτιν θα ήταν κεντρικό πρόσωπο στη διεθνή πολιτική σάτιρα, εάν δεν είχε απέναντί του τον Ουκρανό ομόλογό του Βολοντίμιρ Ζελένσκι να του απαλύνει το προφίλ· και το ανφάς. Οσο για το Τραμπ –που εκδήλωσε αντι-σατιρικό μένος από την πρώτη του προεδρία– τελευταίο κρούσμα «αναφυλαξίας» του κατά σάτιρας ήταν, μόλις τον περασμένο μήνα, με δημοφιλέστατο κωμικό τηλοψίας, που απέφυγε την «καρατόμηση» επειδή ήταν δημοφιλέστατος· ξεσηκώθηκε ο κόσμος!
Τέλος πάντων, αν το δούμε ιστορικά, πατέρας της πολιτικής σάτιρας δέον να θεωρηθεί –αυτό υποστηρίζουν οι ειδικοί, μιας και δεν σώζονται έργα του, παρά μόνον αποσπάσματα– ο κωμωδιογράφος/ποιητής Κρατίνος (520-422· δεν είναι παραδρομή, ξεπέρασε τα 100, βραβεύτηκε μάλιστα στα 97 νικώντας τον νεαρό Αριστοφάνη, 445-386!»). Ο Κρατίνος λοιπόν είχε στόχο κυρίως τον Περικλή που τον αποκαλούσε, δημοσία, σε διαγωνιζόμενες παραστάσεις και ανενόχλητος, μεταξύ άλλων σατιρικών βολών, «ηγέτη μιας διεφθαρμένης Αθήνας», δευτερευόντως τη σύντροφο του Περικλή, Ασπασία, η οποία διέθετε και το σατιρικό… πλεονέκτημα να είναι εταίρα.
«Μάλιστα, η πολεμική αυτή της Αρχαίας Κωμωδίας –αυτό το άνευ ουδενός περιορισμού και φραγμού πολιτικό σκώμμα του Κρατίνου και όχι μόνο– ήταν τόσο οξεία, που οδήγησε κατά καιρούς στην –ατελέσφορη πάντως– έκδοση ψηφισμάτων για τα όρια της ελευθερίας των κωμωδοποιών, προπάντων αναφορικά με τις προσωπικές επιθέσεις (ονομαστί κωμωδείν)» (Βαγγέλης Στεργιόπουλος, «Η Αρχαία Κωμωδία πέραν του Αριστοφάνη – Μέρος Γ’», ιστότοπος Literature, 31/7/23). Στα χρόνια που ακολούθησαν την Αθηναϊκή Δημοκρατία –φαινόμενο μοναδικό στην Ιστορία ελευθεροφροσύνης– στη Ρώμη λιγότερο, στον Μεσαίωνα περισσότερο, η πολιτική σάτιρα ήταν από… διακριτικά περιορισμένη και… σεμνοπρεπής, μέχρι τη «θεόθεν» χείρα της θρησκευτικής εξουσίας (τη δεσποτικότερη, κατά τη γνώμη μου, όλων των εξουσιών, καθόσον «θεόσταλτη», άρα αδιαμφισβήτητη), που η σάτιρα σχεδόν εξαφανίζεται έως την Αναγέννηση που αναβιώνει και, αργότερα, τον Διαφωτισμό, που παίρνει πια χαρακτηριστικά αναγνωρίσιμα, με τη βοήθεια της τυπογραφίας, αλλά πάντα η εξουσία, λιγότερο ή περισσότερο, με ποικίλες αφορμές (περίπου όπως πάει να κάνει τώρα ο Τραμπ), να τρέμει τον λόγο της και να προσπαθεί να τη χειραγωγήσει.
Και μόνο να φανταστούμε ότι σατιρικός λίβελος του Μαρκ Τουέιν εναντίον της πολιτικής των ΗΠΑ στις Φιλιππίνες, αρχές 20ού αιώνα, δημοσιεύτηκε το 1925, 15 χρόνια μετά τον θάνατο του συγγραφέα! Δεν ξέρω αν σήμερα (μιας και οι Εβραίοι της διασποράς έχουν μία από τις μεγάλες σχολές σε χιουμορίστες και σατιριστές) οι Ισραηλινοί μπορούν να σατιρίζουν ελεύθερα τον Νετανιάχου. Αν και, εδώ που τα λέμε, υπάρχουν και στιγμές στην Ιστορία, όπου ο ανθρωπισμός δοκιμάζεται τόσο. Που ακόμα και η σάτιρα πρέπει να σιωπά λόγω πένθους!
