«Πατρίδα είναι ο ασβεστωμένος κορμός της συκιάς στην αυλή του πατρικού μου σπιτιού»
Εμίρ Κουστουρίτσα
Τι είναι τα σπίτια; Είναι τοίχοι από μπετόν, πέτρες, ξύλα και κεραμίδια; Είναι σίδερα και αλουμίνιο; Είναι κουτιά όπου μένουν άνθρωποι; Αν είναι έτσι, φυσικά και ξαναχτίζονται (με την προϋπόθεση πάντα ότι έχουμε χρήματα για να το κάνουμε).
Είναι, όμως, έτσι; Είναι τα σπίτια μη τόποι; Είναι ντουβάρια; Ή είναι τόποι μνήμης και ταυτότητας; Θυμάμαι μια ταινία των αδελφών Ταβιάνι, όπου ένας ξενιτεμένος επιστρέφει στο χωριό του και το πρώτο πράγμα που κάνει είναι να χαϊδέψει τη μηλιά στον κήπο του πατρικού του σπιτιού. Εκπλήσσεται που τη βλέπει κοντή. Είναι που αυτός είχε ξενιτευτεί μικρός. Δεν κόντυνε το δέντρο…
Στη δική μας παράδοση ένα από τα πιο γνωστά και πιο σπαρακτικά μοτίβα είναι αυτό της αναγνώρισης του ξενιτεμένου στο γνωστό δημοτικό τραγούδι. Επιστρέφει ο άντρας μετά από χρόνια και η γυναίκα του δεν τον αναγνωρίζει. Ζητά σημάδια. Πρώτα της αυλής. Της απαντάει: «Εχεις μηλιά στην πόρτα σου και κλήμα στην αυλή σου. Κάνει σταφύλι ροζακί και το κρασί μοσχάτο…» Δεν πείθεται και του ζητάει σημάδια του σπιτιού. «Καταμεσής στην κάμαρη χρυσό καντήλι ανάφτει, που φέγγει σου και λούζεσαι και πλέκεις τα μαλλιά σου…» Τελικά πείθεται από τα σημάδια του κορμιού…
Το σπίτι, λοιπόν, είναι ο οίκος και η εστία. Είναι η καμινάδα που τον καπνό της να δει από μακριά ποθούσε ο Οδυσσέας και κάθε Οδυσσέας πριν πεθάνει. Η εστία είναι το κέντρο του οίκου αλλά και του κόσμου. Είναι το σημείο από το οποίο ο άνθρωπος οργάνωσε τον κόσμο του απέναντι στο κοσμικό χάος.
Είναι η πρωταρχική, πρωτογονική πράξη οικειοποίησης του χώρου και μετατροπής του σε τόπο. Είναι το σύμβολο της εστιακής ομάδας οποιασδήποτε μορφής. Είναι εκεί όπου λαμβάνουν χώρα όλες οι εθιμικές τελετές που αφορούν τη συλλογική μνήμη, τη συνοχή και την ταυτότητα της ομάδας. Οπως η εστία, το συμβολικό του κέντρο, έτσι και το σπίτι καθαγιάζεται με σπονδές και θυσίες. Είναι τόποι καθαγιασμένοι.
Οι κατασκευές ως υλικά αντικείμενα ξαναχτίζονται. Τα σπίτια όμως, ως σύμβολα ταυτότητας και τόποι της μνήμης;
(Απόσπασμα από το βιβλίο μου «ΕΘΝΟ-ΟΙΚΟ-ΤΟΠΙΚΑ»)
*Καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
