Καθώς εντείνονται οι αγροτικές κινητοποιήσεις, διαβάζω στην εφημερίδα μας δηλώσεις του πρώην πρωθυπουργού Κ. Καραμανλή, που τονίζει ότι «Οφείλουμε να είμαστε ιδιαίτερα ευαίσθητοι και δεκτικοί απέναντι στους Ελληνες αγρότες και κτηνοτρόφους…». Και ποιος θα διαφωνήσει, θα πείτε. Ταυτόχρονα, στην ειδησεογραφία διαβάζω για «αγροτοκτηνοτρόφους», ιδίως σε ειδήσεις από την Κρήτη.
Να τα πάρουμε όμως από την αρχή. Η λέξη «αγρότης» είναι αρχαία, ήδη ομηρική, αν και αρχικά σήμαινε μάλλον τον χωρικό, τον κάτοικο της υπαίθρου, αλλά και τον κυνηγό. Ετυμολογείται από τον αγρό, λέξη που τη βρίσκουμε ήδη στις μυκηναϊκές πινακίδες της Γραμμικής Β΄.
Από τον αγρό παράγονται επίσης οι λέξεις «άγριος», αρχικά για τα μη οικόσιτα ζώα, που ζούσαν στην ύπαιθρο, αλλά και «άγρυπνος», επειδή όσοι κοιμούνταν στους αγρούς κατ’ ανάγκη κοιμούνταν ελαφρά. Από τους αγρούς και ο αγροίκος ή άγροικος, που αρχικά σήμαινε αυτόν που κατοικεί στην ύπαιθρο, αλλά ήδη από την αρχαιότητα πήρε τις μειωτικές σημασίες «άξεστος, αγενής» και «απλοϊκός, αφελής» – αλλά και που δεν χαμπαριάζει από λεπτότητες, που λέει τα πράγματα με το όνομά τους: Σκαιός και άγροικός ειμι, την σκάφην σκάφην λέγων, λέει κάπου ο Αριστοφάνης.
Βλέπετε, στη γλώσσα αφθονούν στερεότυπα που παρουσιάζουν τον κάτοικο της υπαίθρου σαν τραχύ και απολίτιστο, σε αντιδιαστολή με τον εκλεπτυσμένο και καλλιεργημένο κάτοικο της πόλης. Δεν είναι τυχαίο ότι η λέξη «αστείο» προέρχεται από το άστυ, την πόλη· σύμφωνα με το στερεότυπο, οι αστοί έχουν χιούμορ, ενώ οι αγρότες χαρακτηρίζονται από αγένεια ή αφέλεια και άξεστη συμπεριφορά.
Στο μεσαιωνικό λεξικό του Κριαρά βρίσκω ότι αγροτικός σήμαινε κάποτε «ταπεινός, ασήμαντος», αλλά στα νεότερα χρόνια σημαίνει αυτόν που έχει σχέση με την πρωτογενή παραγωγή, δηλαδή γεωργία, κτηνοτροφία, αλιεία και υλοτομία. Και βέβαια η Κοινή Αγροτική Πολιτική της Ε.Ε., με τις επιδοτήσεις σε γεωργούς και κτηνοτρόφους, κάθε άλλο παρά ασήμαντα ποσά αφορούσε.
Για να επανέλθω στο πρόβλημα ορολογίας της πρώτης παραγράφου, ο όρος «αγρότης» κανονικά είναι το υπερώνυμο, περιλαμβάνει τόσο τους γεωργούς, που καλλιεργούν, όσο και τους κτηνοτρόφους, που εκτρέφουν ζώα. Με το να λέμε «αγροτοκτηνοτρόφοι» ή «αγρότες και κτηνοτρόφοι», θεωρούμε τον αγρότη συνώνυμο του γεωργού, του καλλιεργητή – κι έτσι χάνουμε έναν χρήσιμο όρο.
Η αλήθεια όμως είναι ότι στη χρήση συχνά ο αγρότης ταυτίζεται με τον γεωργό, ίσως εξαιτίας της συσχέτισης με τον αγρό, το χωράφι, η δε σύγχυση αυτή αποτυπώνεται και στους ορισμούς των λεξικών, κάποια από τα οποία επίσης θεωρούν ότι αγρότης σημαίνει τον γεωργό. Αλλωστε, το σημερινό υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης επί δεκαετίες ονομαζόταν «Γεωργίας».
Βέβαια, μακάρι να ήταν αυτό το σοβαρότερο πρόβλημα των αγροτών, γεωργών και κτηνοτρόφων, στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, που συνθλίβονται από την τεράστια αύξηση του κόστους της ενέργειας και των πρώτων υλών. Χωρίς ακμαίο αγροτικό τομέα, η επισιτιστική ασφάλεια διακυβεύεται – αλλά αυτό θα το καταλάβουμε όταν θα είναι αργά.
