Ζούμε σε μια εποχή πολιτικής υπερδιέγερσης και βαθιάς απαξίωσης των αξιών. Κάθε ζήτημα, κάθε δημόσια συζήτηση, ακόμη και η πιο μικρή διαφωνία, μετατρέπεται σχεδόν αυτόματα σε πεδίο σύγκρουσης. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές θυμού και ο δημόσιος λόγος σπάνια αφήνει χώρο για νηφαλιότητα ή στοχασμό. Ισως, λοιπόν, να ήρθε η στιγμή να θυμηθούμε κάτι που οι αρχαίοι γνώριζαν καλά: τον Στωικισμό, όχι ως φιλοσοφική πολυτέλεια, αλλά ως πολιτική και κοινωνική ανάγκη.
Για την απαξίωση των αξιών έχουν γραφτεί πολλά, και έχω κι εγώ συμβάλει σε αυτή τη συζήτηση. Για τον στωικισμό, αντίθετα, ο δημόσιος λόγος παραμένει φτωχός. Γι’ αυτό και στο παρόν κείμενο επιχειρώ να καταθέσω κάποιες σκέψεις για τη σημασία του, όπως εγώ την αντιλαμβάνομαι, και για το πώς αυτή διαπερνά το συγγραφικό μου έργο.
Με την πρόσφατη έκδοση του τρίτου δίγλωσσου βιβλίου μου ολοκληρώθηκε η πρώτη τριλογία μου, την οποία ονόμασα «Η Αρκαδική Τριλογία της Κύπρου». Τα τρία βιβλία ανήκουν στο λογοτεχνικό είδος της νουβέλας και αφηγούνται συναρπαστικές ιστορίες με πολλαπλά ηθικά και γνωστικά επίπεδα. Δεν είναι τυχαίο ότι και στα τρία, τουλάχιστον ένας χαρακτήρας είναι προικισμένος με το χάρισμα του στωικισμού, όχι ως θεωρία, αλλά ως στάση ζωής.
Ο στωικισμός είναι φιλοσοφική σχολή που ιδρύθηκε στην Αθήνα τον 3ο αιώνα π.Χ. από τον Κύπριο Ζήνωνα τον Κιτιέα, γεννημένο στο Κίτιο, τη σημερινή Λάρνακα. Η θεμελιώδης αρχή του συμπυκνώνεται στη φράση «το κατά φύσιν ζην, τουτέστιν το κατά αρετήν ζην». Από αυτή την αφετηρία αναπτύσσεται ένα σύνολο διδασκαλιών που προτείνουν τρόπους εναρμόνισης της ανθρώπινης ζωής με τη φύση και την κοινωνία, όχι με παθητικότητα, αλλά με συνειδητή επιλογή και εσωτερική πειθαρχία.
Στην Ελλάδα του 21ου αιώνα, όπου η πολιτική ζωή συχνά θυμίζει τηλεοπτικό σόου και η ένταση υποκαθιστά τον διάλογο, ο στωικισμός μπορεί να λειτουργήσει ως ουσιαστικό αντίβαρο. Οχι ως κάλεσμα σε αποστασιοποίηση, αλλά ως υπενθύμιση μέτρου και ευθύνης στον δημόσιο λόγο. Μας θυμίζει ότι η οργή δεν είναι επιχείρημα και ότι οι φωνές δεν παράγουν κατ’ ανάγκην αλήθεια. Κυρίως, όμως, μας δείχνει ότι η αξιοπρέπεια δεν είναι αδυναμία, αλλά στάση που απαιτεί πειθαρχία, συνείδηση και εσωτερική δύναμη, στοιχεία απαραίτητα για κάθε υγιή πολιτική συμμετοχή.
Λέγεται συχνά ότι η πολιτική είναι η τέχνη του εφικτού. Ο στωικισμός, όμως, μας θυμίζει ότι είναι και η τέχνη του αυτοελέγχου. Στη ζωή μας συμβαίνουν γεγονότα που μπορούμε να ελέγξουμε και άλλα που ξεπερνούν πλήρως τις δυνατότητές μας. Αυτό που πάντοτε εξαρτάται από εμάς είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιδρούμε. Μπορούμε να επιλέξουμε την καταστροφική αντίδραση ή τη δημιουργική στάση. Με τον αυτοέλεγχο περιορίζονται τα συναισθήματα που διαβρώνουν τόσο το άτομο όσο και τον δημόσιο βίο, όπως ο θυμός, η οργή και το μίσος. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε ποιος κυβερνά ή πώς συμπεριφέρονται οι άλλοι, μπορούμε όμως να ελέγξουμε τον τρόπο της δικής μας συμμετοχής: με ψυχραιμία, με επιχειρήματα, με αξιοπρέπεια.
Ο στωικισμός, τελικά, δεν αποσύρεται από την κοινωνία. Αντίθετα, για το καλό της, αγκαλιάζει τις παγκόσμιες ηθικές αξίες και καλλιεργεί τις εσωτερικές ψυχικές αρετές. Γιατί, αν το σκεφτούμε απλά, ποια μπορεί να είναι η αξία της ζωής χωρίς αξίες;
* Συγγραφέας
