Η σύλληψη της εναλλαγής αρχής και τέλους, η σύλληψη της έννοιας της επιστροφής μετά την αναχώρηση, της άνθισης μετά τον μαρασμό, της άνοιξης μετά τον χειμώνα, της αναγέννησης μετά τον θάνατο, αποτέλεσε στην ανθρώπινη ιστορία θεμελιώδη παράγοντα ανάπτυξης μεταφυσικών αναζητήσεων για τα φαινόμενα της ζωής και του θανάτου των ανθρώπων..
Ο Ε. Leach υποστήριξε ότι όλες οι πλευρές του χρόνου, όπως για παράδειγμα η διάρκεια ή η ιστορική ακολουθία, απορρέουν από δύο βασικές εμπειρικές παρατηρήσεις του ανθρώπου, ότι, δηλαδή, κάποια φυσικά φαινόμενα επαναλαμβάνονται, ενώ η ανθρώπινη ζωή φεύγει ανεπιστρεπτί. Ολες οι θρησκείες, κατά τον ίδιο, προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν δογματικά αυτή την κοινή εμπειρία, το οικουμενικό αναπότρεπτο γεγονός του τέλους της ζωής, του θανάτου.
Ενας συνηθισμένος τρόπος με τον οποίο οι θρησκείες προσπάθησαν να απαλύνουν τη σκληρή πραγματικότητα του θανάτου είναι η καλλιέργεια της πίστης ότι τον θάνατο ακολουθεί μια νέα ζωή. Οπως ο θάνατος (τέλος) ακολουθεί τη γέννηση (αρχή), έτσι και η γέννηση ακολουθεί τον θάνατο. Ετσι, κατά κάποιον τρόπο, η ανθρώπινη ύπαρξη ακολουθεί το παράδειγμα των φυσικών φαινομένων, που τα χαρακτηρίζει αυτή η εναλλαγή γέννησης-θανάτου-γέννησης. Οπως τον χειμώνα ακολουθεί η άνοιξη, το σκοτάδι το φως, τον θάνατο της φύσης η αναγέννηση, έτσι και στην ανθρώπινη ύπαρξη θα πρέπει να υπάρχει η ελπίδα της ανάστασης μετά τον θάνατο, μιας νέας γέννησης, μιας νέας αρχής μετά το τέλος.
Η σύλληψη της έννοιας της αρχής είναι άρρηκτα δεμένη με την έννοια του τέλους και το αντίστροφο. Ακόμα και η αρχή του κόσμου, η κοσμογονία, στους μύθους των λαών είναι συνήθως συνυφασμένη με ένα τέλος, με τον θάνατο κάποιου ήρωα-θεού, από τα μέλη ή τις στάχτες του οποίου ξαναγεννιέται ο κόσμος. Σε ανατολικές και ινδοευρωπαϊκές θρησκευτικές παραδόσεις υπάρχει ο κοσμογονικός μύθος του οποίου κυρίαρχο μοτίβο είναι η δημιουργία του κόσμου από τα μέλη ενός τέρατος.
Στην αρχαία ελληνική μυθολογία ένα από τα μοτίβα του μύθου του Κρόνου έχει ως εξής: Ο Κρόνος, βασιλιάς των Τιτάνων, ήταν γιος του Ουρανού και της Γης. Ο Ουρανός, μόλις γεννιούνταν τα παιδιά του, τα γύριζε πίσω στο σώμα της Γης. Η Γη, για να αποφύγει αυτή την παρατεταμένη εγκυμοσύνη, όπλισε τον Κρόνο με ένα δρεπάνι, με το οποίο αυτός ευνούχισε τον πατέρα του. Το αίμα από τον φαλλό του Ουρανού έπεσε στη θάλασσα και από τον αφρό της γεννήθηκε η Αφροδίτη, η θεά του έρωτα και της αιώνιας γονιμότητας.
Ας μείνουμε λίγο ακόμα στον Κρόνο και στις σχετικές με αυτόν τελετές, παρότι τα διαθέσιμα στοιχεία είναι λιγοστά. Γνωρίζουμε ότι μια από τις σημαντικότερες γιορτές στην Αθήνα ήταν τα Κρόνια. Ηταν ένα πανηγύρι στον πρώτο μήνα του έτους και αποτελούσε ουσιαστικά μια γιορτή Πρωτοχρονιάς. Φαίνεται ότι τα Κρόνια ήταν κάτι ανάλογο με τα Σατουρνάλια, κι αυτό είναι λογικό, δεδομένου ότι ο Κρόνος των Ελλήνων ταυτίζεται με τον Σατούρνο των Ρωμαίων.
Το βασικό χαρακτηριστικό αυτών των γιορτών ήταν η τελετουργική ανατροπή της κοινωνικής τάξης και των ρόλων, φαινόμενο που χαρακτηρίζει, όπως είναι γνωστό, τις γιορτές του καρναβαλιού, που εντάσσονται στις διαβατήριες τελετές (rites de passage), αυτές δηλαδή που σημαδεύουν τη μετάβαση από μια εποχή σε μια άλλη και κατ’ εξοχήν το πέρασμα από τον χειμώνα στην άνοιξη, από τον θάνατο της φύσης στην αναγέννησή της, από το σκοτάδι στο φως, από το παλιό στο καινούργιο κ.ο.κ.
* Καθηγητής Κοινωνικής Λαογραφίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
