Tων φαγιών μαργαριτάρι

Με τον στίχο αυτόν σατίριζαν τις συνθήκες διατροφής στον Αη Στράτη, τον τόπο εξορίας των πολιτικών κρατουμένων. Περιέχεται στο βιβλίο που εξέδωσε ο αρχιμάγειρας Νίκος Φωτιάδης με τον τίτλο «Μουσικός περίδρομος. Ενα ταξίδι στις γεύσεις του ρεμπέτικου και της παράδοσης».

Οι εξόριστοι χρησιμοποίησαν τη φασουλάδα, που τους πρόσφεραν σχεδόν καθημερινά οι φύλακές τους, για να διακωμωδήσουν τις σκληρές συνθήκες διαβίωσης στην εξορία. Την απομόνωση. Η φασουλάδα παίχτηκε δίκην θεατρικής επιθεώρησης. Ετσι, η τέχνη αναδεικνύεται σε μέσο αντίστασης κατά της τυραννίας.

Οι κρατούμενοι δημιουργούν συνθήκες ελευθερίας σκέψης. Με το τραγούδι, τη σάτιρα και τη δραματοποίηση των συναισθημάτων προκαλούν ρήγμα στην απομόνωσή τους. Εισπνέουν ελευθερία σε συνθήκες πολιτικής και φυσικής τρομοκρατίας. Αυτό μαρτυρείται από πολλούς πολιτικούς κρατουμένους σε διάφορες ιστορικές φάσεις.

Προφανώς, οι εξόριστοι δεν θα διαφωνούσαν με τον Ηλία Πετρόπουλο, τον ανατρεπτικό διανοούμενο που αναγόρευσε τη φασουλάδα σε εθνικό έδεσμα:

«Ο Νίκος Καρούζος πάντα με γοήτευε με την ποίησή του και με το λέγειν του. Τον παρακολουθούσα στις ταβέρνες, όπου άρχιζε τη μυσταγωγία της νύχτας με μια καυτή φασολάδα. Ο Καρούζος είναι ένας σοφός που όχι μόνο ζει με ελληνικό τρόπο, αλλά γνωρίζει γιατί ζει με ελληνικό τρόπο».

Ζούμε, πλέον, σε εποχές με ανοιχτά πολιτισμικά σύνορα, όπου η αναζήτηση της πολιτισμικής καθαρότητας είναι μια διαδρομή προς την ουτοπία.

Ο Νίκος Φωτιάδης φαίνεται -συνειδητά ή ασυνείδητα, δεν έχει σημασία- πως μεταφέρει την οπτική του Πετρόπουλου στο βιβλίο του. Εχοντας ως αφετηρία την ιδιότητα του αρχιμάγειρα, του ανθρώπου που ασχολείται με τις γευστικές ηδονές, συναντά τα ρεμπέτικα και τα λαϊκά τραγούδια για να ανασυγκροτήσει την ενότητα ανάμεσα στο τραγούδι, το φαγητό και την πολιτισμική συμπεριφορά.

Εχει βαθύτατη την πεποίθηση πως ο πολιτισμός είναι μια ολότητα κι αυτόν τον στόχο υπηρετεί το βιβλίο του, μ’ όλο που με την πρώτη ματιά κάποιος απρόσεκτος αναγνώστης θα μπορούσε να διολισθήσει στον πειρασμό να το ταξινομήσει στους οδηγούς μαγειρικής.

Το βιβλίο του είναι και μια πρόταση για να ανακαλύψουμε τους εαυτούς μας, τη σπουδαιότητα της πολιτισμικής μας κληρονομιάς, που παρασύρθηκε από τις νεροσυρμές μιας επίπλαστης νεωτερικότητας, η οποία απαξίωνε τη γνώση αιώνων προωθώντας τη φαινομενολογία του οπτικού πολιτισμού – ας μου επιτραπεί η υπέρβαση. Ηγουν πουλούσε, πολλάκις, φύκια για μεταξωτές κορδέλες.

Επικαλούμαι την προσωπική μου μαρτυρία αλλά και το μαρτύριο κάθε φορά που βρίσκομαι μπροστά σ’ έναν κατάλογο εστιατορίων. Τα ονόματα των εδεσμάτων με ταξιδεύουν σε εξωτικές χώρες ή σε συνδυασμό πολιτισμικών δανείων όσον αφορά την ονοματολογία των προσφερομένων.

Η αμηχανία μου, όμως, μεγαλώνει, μια και αδυνατώ να ταυτοποιήσω τα εντυπωσιακά ονόματα με οικείες γεύσεις και συνταγές. Κι έτσι επιλέγω τυχαία ή εμπιστεύομαι τις προτάσεις των σερβιτόρων.

Ενδεχομένως, κάποιος θα μπορούσε να ανιχνεύσει σ’ αυτή την αμηχανία μια κοσμοπολίτικη κλειστοφοβία. Προφανώς, δεν υπαινίσσομαι την εθνική καθαρότητα της διαιτητικής διατροφής. Επισημαίνω τη διάσταση ανάμεσα στην ονοματολογία και την προσδοκία.

Το βιβλίο του Φωτιάδη, που φέρει τον υπαινικτικό τίτλο «Μουσικός περίδρομος», είναι μια περιήγηση στην ιστορία της διατροφής μέσα από τα τραγούδια. Είναι μια αποτύπωση του ήθους του λαϊκού πολιτισμού, όπως ανιχνεύεται στα ρεμπέτικα και τα λαϊκά τραγούδια. Αποδεικνύει τη βαθύτατη και ουσιαστική σχέση του λαϊκού ανθρώπου με τη φύση, με το περιβάλλον του που αποτελεί αφετηρία έμπνευσης.

Τα υλικά για την παρασκευή φαγητού αλλά και τα εδέσματα αποτελούν πηγή έμπνευσης για τη συμβολική έκφραση των προτύπων ομορφιάς.

Στο τραγούδι «είσαι αφράτη σα φραντζόλα» συνυπάρχουν δύο συγκεκριμένα γνωρίσματα του λαϊκού προτύπου ομορφιάς: είναι η λευκότητα αλλά και η καμπυλότητα.

Το άσπρο γοητεύει τη λαϊκή φαντασία που όταν συνδυάζεται με τη φραντζόλα -συχνά η φαντασίωση πολλών ανθρώπων παλαιότερα- παράγει εντυπωσιακά αισθητικά αποτελέσματα υποδαυλίζοντας την ανθρωποφαγική τάση που είναι τακτική στην ερωτική διαδικασία.

Η ομορφιά και η ερωτική συμπεριφορά αναπαρίστανται με όρους διατροφικούς αλλά και με τη δύναμη της μεταφοράς που έχουν τα υλικά.

Τα τραγούδια είναι οι καθρέφτες του πολιτισμικού ήθους της εποχής. Με τα καλά και τα άσχημά της. Αν κάτι απουσιάζει από τα σημερινά τραγούδια είναι η αίσθηση μιας συλλογικότητας. Η ατμόσφαιρα του συμποσιασμού. Που διαμόρφωνε την κοινωνικότητα στις γειτονιές, χωρίς να εξιδανικεύουμε αυτόν τον πρωτογενή κοινοτικό πυρήνα.

* καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας