Υπάρχουν αρκετά πράγματα που συνδέουν ιστορικά την παλιά Κεντρική Ευρώπη με εκείνη του σήμερα, όπως είναι τα όνειρα της οικοδόμησης μιας υπερεθνικής κοινότητας και η αντιπαράθεση αυτών των ονείρων με την άνθηση εθνικιστικών ιδεολογιών. Η Αυτοκρατορία των Αψβούργων είχε τη φιλοδοξία να δημιουργήσει μια διεθνή κοινότητα εντός του κράτους, έναν κόσμο «πίσω από τα έθνη».
Ο κυβερνήτης απευθυνόταν στους υπηκόους του χρησιμοποιώντας τη φράση, «λαοί μου» και ο εθνικός ύμνος τραγουδιόταν σε έντεκα διαφορετικές γλώσσες. Στις πόλεις υπήρχε στην πραγματικότητα αρκετά πλουραλιστική και μικτή, υπερεθνική κουλτούρα. Το ήμισυ του πληθυσμού στα αστικά κέντρα της μοναρχίας μιλούσε δύο γλώσσες, και περίπου πέντε εκατομμύρια κάτοικοι ήταν παιδιά μικτών γάμων.
Η κατάσταση, ωστόσο, ήταν εντελώς διαφορετική στην ύπαιθρο, εκεί όπου οι τοπικές εθνοτικές ομάδες, οι Εβραίοι, οι Ουκρανοί, οι Σλοβάκοι, οι Γερμανοί, οι Σέρβοι, κι άλλοι διάφοροι, ζούσαν τη δική τους ζωή, δίπλα-δίπλα, αλλά εντελώς χωριστά.
Η συμβίωση των λαών της Κεντρικής Ευρώπης ποτέ δεν υπήρξε ειδυλλιακή, κι η συζήτηση του συγκεκριμένου θέματος, σχετίζεται με τη σημερινή Ευρώπη η οποία αγωνίζεται απελπισμένα για επιτυχή και ευτυχή ενοποίηση! Σε αυτές τις παράλογες προκαταλήψεις, ίσως εμφιλοχωρεί και κάποια δόση αλήθειας, γιατί κανένας, είτε λαός, είτε κουλτούρα, ή άτομο, δεν είναι απαλλαγμένος από ιστορικές ενοχές.
Το να μπορέσουμε κάποια στιγμή να αποκτήσουμε επιτέλους συνείδηση των σκοτεινών σημείων που ούτως ή άλλως έχουμε όλοι μας, και χωρίς ευλαβείς αναστολές, πιθανόν να αποτελέσει μια γόνιμη υπόσχεση, μια πολλά υποσχόμενη βάση για κοινωνική ανοχή και συμβίωση, περισσότερο και από τις πλέον αισιόδοξες αξιώσεις και πιστοποιητικά που επιδεικνύονται σε συνδυασμό με τις οποιεσδήποτε επίσημες πολιτικές δηλώσεις.
Εκείνοι που συζητούν σήμερα για το επίμαχο θέμα της ενοποίησης της Ευρώπης, μπορούν να μάθουν πολλά από την ιστορία της Κεντρικής Ευρώπης! Μπορούν να μάθουν πολλά για την πολιτιστική πολλαπλότητα, τη δημιουργική της δύναμη και τους κινδύνους που εμπεριέχονται στο εγχείρημα.
Επιπλέον, το γερμανικό ζήτημα, ο ρόλος των Γερμανών και ο τόπος τους, ήταν πάντοτε ένα σημαντικό στοιχείο της πολιτικής της Κεντρικής Ευρώπης. Κι εδώ βρίσκεται ένας άλλος παραλληλισμός μεταξύ της Κεντρικής Ευρώπης στο γύρισμα του αιώνα, και της Ευρώπης στο τέλος του εικοστού αιώνα, αλλά την ίδια στιγμή κι ένα μεγάλο ερωτηματικό για τον αιώνα που ανέτειλε.
Τι σημαίνει άραγε η αμφισβήτηση της Ευρώπης σήμερα από κάποιον; Μήπως ότι ο ίδιος σχετίζεται με τη Γερμανία, ή το αντίθετο, λοιπόν;
Το Ποζόνυ των Ούγγρων, το Πρέσμπουργκ των Γερμανών ή η Μπρατισλάβα των Σλοβάκων, η πρωτεύουσα, είχε την τιμητική της τις μέρες που πέρασαν και φιλοξένησε την ευρωπαϊκή οικογένεια. Η πόλη είναι κέντρο αποτελούμενο κυριολεκτικά από στρώματα αλλεπάλληλων γεγονότων, βουλιαγμένων σε αιώνες διχασμών, συγκρούσεων, αντιθέσεων και αντιαισθητικών ουλών από χρόνια υποτροπιάζουσες πληγές.
Δεν θα μπορούσε όμως να γίνει και διαφορετικά. Η μνήμη πάντοτε προστατεύει, αλλά και ευθύνεται συγχρόνως για πολλά. Πρωτεύουσα του ουγγρικού βασιλείου, κάποτε, Τούρκοι και Αψβούργοι, στη συνέχεια.
Για αιώνες, στην πόλη δέσποζε το ουγγρικό στοιχείο και το αυστρο-γερμανικό. Οι Σλοβάκοι κατατάσσονταν περιφρονητικά στους χωρικούς, από κάθε πλευρά, και έτσι θεωρούνταν και αντιμετωπίζονταν απ’ όλους.
Το όμορφο κάστρο που επισκέφτηκαν οι Ευρωπαίοι ηγέτες, διαθέτει επιβλητικούς πύργους, αποπνέει μια εξεζητημένη αρχοντιά, και προσομοιάζει με όλα εκείνα τα κάστρα, τα αρχοντικά και τα φρούρια που βρίσκονται σκόρπια στο γεωγραφικό ιστό της χώρας.
Ψηλά σε λόφους και βουνά, να διαφεντεύουν τις πεδιάδες κάτω. Και ιδιοκτήτες τους, εσαεί οι Ούγγροι! Χαμηλά υπήρχαν οι αχυρώνες, τα καλύβια, στις καλύτερες περιπτώσεις τα μικρά σπιτάκια, τα «ντρεβενίτσε» της κάθε εποχής.
Αυτά για τους φτωχούς Σλοβάκους, χτισμένα από ξύλα, με εξωτερική επικάλυψη από άχυρα και σβουνιές ζώων. Ο ποιητής τους, Μίλαν Ρούφους (1928-2009) «Στη Γη του Κανενός», δεν παρέλειψε να τ’ αναφέρει: «Με πονάει το ποίημα, αδελφέ μου/Με πονάει/Πονάει σαν μέσα του αντηχήσει κάτεργου σιωπή/Και το τριζόνι στο ρολόι κι ο χρόνος που περνάει …/Κι έξω να βρέχει λύπηση σαν άστρα/σε αχυρώνες/Στα κενά λόγια που έξαφνα τα/ ερήμωσε ο θεός».
Αγνοημένοι από την ιστορία και τους γειτόνους τους, οι Σλοβάκοι διεκδίκησαν πολλές φορές τα αυτονόητα και απογοητεύτηκαν. Ζήτησαν μόλις τα στοιχειώδη εθνικά δικαιώματα από τους Ούγγρους προύχοντες, το 1848, και βρέθηκαν απέναντι σε άγρια κατασταλτικά μέτρα και συλλήψεις.
Η ιστορία αυτών των περιοχών, ποτέ δεν ήταν εύκολη
Ίσως μόνο το 1968, η ιστορία να της φέρθηκε «γενναιόδωρα» όταν για κάποιο άγνωστο λόγο και με περίεργο τρόπο αφαιρέθηκε από την αντίδραση και τιμωρία των σοβιετικών, η οποία όμως εστιάστηκε και σβήστηκε στην τσέχικη πλευρά.
Σήμερα περιδιαβαίνοντας τη χώρα βρίσκεσαι σε έναν τόπο με έκδηλα τα σημάδια της ανάκαμψης, σε μια προσπάθεια ανάκτησης και απόκτησης των χαμένων για αιώνες. Ανήκει εθελοντικά στην ομάδα των τεσσάρων χωρών του Βίσεγκραντ, της οποίας αποτελεί αναπόσπαστο μέλος και με άποψη.
Η εν λόγω ομάδα, ήταν μία από τις τέσσερις τάσεις που έκαναν την εμφάνισή τους στη σύνοδο της Μπρατισλάβα, στην οποία σαφώς περιλαμβάνεται και εκείνη των μεσογειακών χωρών η οποία «δημιουργήθηκε» πρόσφατα στην Αθήνα με πρωτοβουλία δική μας.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση εκεί ήρθε αντιμέτωπη με πολλές προκλήσεις, αλλά με μεγαλύτερη τη δική της συνοχή και ακεραιότητα. Φάνηκε ξανά και με τον καλύτερο τρόπο, δυστυχώς, ότι οι χώρες της Ένωσης δεν βρίσκονται όλες ομοιόμορφα κάτω από τη σκέπη του δικέφαλου αετού των Αψβούργων που βρίσκεται στο Μουσείο της πόλεως της Μπρατισλάβα.
Η φράση «sub umbram alarum tuarum», η οποία συνοδεύει τον θυρεό, δεν αναφέρει πόσα μέλη βρίσκονται υπό την προστασία του, τουτέστιν κάτω απ’ τις μεγάλες και ασφαλείς φτερούγες του και ποια από αυτά είναι παραγκωνισμένα και εκτός των ασφαλών ορίων.
Οι λαοί, με τις αρετές, τις δύσκολες περιόδους τους, την άνοδό τους, τα καλά και τα κακά τους, πάντοτε θα απαντήσουν στις προκλήσεις των ισχυρών, ο πληγωμένος τους εαυτός και χαρακτήρας με το χρόνο θα δώσει την δέουσα και αφοπλιστική απάντηση. Τι πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα, από τον τόσο ταλαιπωρημένο Εβραϊκό λαό;
Η Μπρατισλάβα της μικρής Σλοβακίας, με το μερίδιο που της αναλογεί, έθεσε τα δικά της προβλήματα απέναντι στο Τέταρτο Ράιχ και διαχώρισε τη θέση της από το περιεχόμενο των μελλοντικών σελίδων της Ιστορίας, δίπλα-δίπλα με αυτή των άλλων τριών χωρών που ενστερνίζονται παρεμφερείς απόψεις. Και δεν πρόκειται, όσο και αν φαίνεται έτσι εκ πρώτης όψεως, για εκείνη που έχει να κάνει με το επίμαχο προσφυγικό ζήτημα των τελευταίων καιρών.
Ανυψώνει το ανάστημά της απαιτώντας πολλαπλή δικαίωση. Αφήνει τις τυχόν εναπομείνασες γερμανόφωνες φλέβες χρυσού των παλαιοβιβλιοπωλείων της με τις όποιες κουλτούρες φιλοξενούσαν στο εσωτερικό τους στους μάλλον περίεργους και ολοένα αυξανόμενους επισκέπτες της. Στρέφει τα νώτα της στη μελαγχολία του παρελθόντος και ατενίζει με περηφάνια και αισιοδοξία τα μελλούμενα.
Έχει σαν σημαία της την ποίηση του δικού της Νοβομέσκυ (Laco Novomeský, 1904-1976), ποίηση καταραμένη και συνάμα επαναστατική. Ποίηση που αποσκοπούσε ολόκληρη στην ανατροπή της πολύχρονης ζοφερής πραγματικότητας και τη διαμόρφωση μιας κάποιας άλλης. Στους στίχους του βρίσκονται να περιπλέουν οι ελπίδες για τη λύτρωση όλων των καταπιεσμένων, άρα και των Σλοβάκων.
Συνειδητά κομμουνιστής δεν υπέκυψε στην ευκολία της απογοήτευσης και της απόρριψης των ιδεών της Οκτωβριανής Επανάστασης παρά τις ταλαιπωρίες του, ενώ τα ρευστά και προσωρινά σύνορα της Σλοβακίας λόγω της εύκολης λείας από τους ξένους κυρίαρχους, τον ώθησαν να ονειρευτεί ένα κόσμο χωρίς διακριτά σύνορα και τους αφόρητα τυπικούς περιορισμούς.
Σκοπός της συνάντησης κορυφής των Ευρωπαίων στη Μπρατισλάβα, ήταν το γεφύρωμα κάποιων απόψεων και τάσεων. Και για να είμαστε ειλικρινείς, υπήρξαν και φυσικά υπάρχουν πολλές. Από τις σπουδαιότερες, οι φυγόκεντρες τάσεις στο εσωτερικό της και όπως τονίστηκαν κατά κόρον, ήταν αρκετές και σοβαρές.
Οι επικεφαλής, έπρεπε να τις φέρουν κοντά με τις κεντρομόλες δυνάμεις. Δύσκολο επιχείρημα. Τουλάχιστον με τους νόμους της φυσικής. Τελειώνοντας συμφώνησαν να διαμορφώσουν το όραμα μιας ελκυστικής Ε.Ε., επιλύοντας όσο γίνεται τα ομολογουμένως δύστροπα προβλήματα. Υποθέτουμε βέβαια ελκυστικής για τους λαούς όλων των χωρών της Ευρώπης! Οι πάσης φύσεως δηλώσεις στις κάμερες, παρόλα αυτά, δεν άφησαν πολλά περιθώρια εφησυχασμού.
Σίγουρα οι ηγέτες ξεναγήθηκαν στο εσωτερικό του κάστρου που δεσπόζει του λόφου της πόλης. Η πόλη, όμως, διαθέτει ταυτόχρονα ένα υπέροχο Φαρμακευτικό Μουσείο, το οποίο μάλλον έμεινε εκτός των ενδιαφερόντων τους. Μέσα στην παλιά πόλη, στην οδό Μικάλσκα 26, βρίσκεται μια τοιχογραφία με αντικείμενο τον Θεό του Χρόνου.
Η Φαρμακολογία και η Αλχημεία πάντα επιζητούσαν τη νίκη επί του παντοδύναμου χρόνου με όσα μέσα, φάρμακα και βότανα, βεβαίως είχαν στη διάθεσή τους και ακόμα διαθέτουν. Ίσως θα μπορούσαν εκεί οι ηγέτες να σκεφτούν κάποιους τρόπους επίλυσης ή έστω μερικής αντιμετώπισης των προβλημάτων που ταλανίζουν το εσωτερικό της, κατ’ όνομα, Ενωμένης Ευρώπης για πάνω από μισό αιώνα τώρα.
Η φθοροποιός δύναμη του χρόνου, ίσως μπορούσε να επιβραδυνθεί, με ζητούμενο πάντα την πλήρη εξάλειψη ή τουλάχιστον την επαρκή και ικανοποιητική αποκατάσταση των όποιων ζημιών έχουν επισυμβεί. Η προτομή του Παράκελσου, ο οποίος σημειωτέον είχε επισκεφτεί τη Μπρατισλάβα, στα 1537, ίσως αποτελούσε ερέθισμα για κάποια λήψη αποφάσεων καίριας σημασίας που αφορούν το μέλλον της γηραιάς ηπείρου.
Ευτυχώς δεν υπάρχει κι η αντίστοιχη προτομή του Ιπποκράτη, γιατί εκείνος ως πλέον έμπειρος και πολυπράγμων, ήταν περισσότερο επιθετικός όταν υποστήριζε ότι, «Οκόσα φάρμακα ουκ ίηται, σίδηρος ίηται»!
