Η διαπίστωση πικρή. Το σχολείο χωλαίνει, το Λύκειο είναι σχεδόν νεκρό. Τα φροντιστήρια και πολλά ιδιωτικά σχολεία εστιάζουν στην εισαγωγή των μαθητών σε «καλά» πανεπιστημιακά τμήματα και «φροντιστηριοποιούν» Γυμνάσιο και Λύκειο.
Το πρόβλημα είναι παλιό. Επιτάθηκε με τη μαζικοποίηση του σχολείου και τη στενότερη σχέση πτυχίου και επαγγελματικής απασχόλησης. Προσπάθειες να βελτιωθεί η εκπαίδευση έγιναν. Από το 1974 δοκιμάστηκαν όλες οι λύσεις και δεν πέτυχαν. Με δυο λόγια, το πρόβλημα είναι γνωστό, οι δυνατές λύσεις στο τραπέζι. Κι όμως, δεν έγινε κάτι. Γιατί;
Κατά πρώτον ως κοινωνία, ως εμπλεκόμενοι φορείς και ως πολιτικές δυνάμεις δεν είμαι σίγουρος ότι ξέρουμε τι θέλουμε. Είναι πρόδηλο ότι η εκπαίδευση αρχίζει στον παιδικό σταθμό και το Νηπιαγωγείο. Οχι για αυτά που λέγονται «περί βάσεων του παιδιού» αλλά γιατί, όπως έλεγε ο Τζον Ντιούι, «το σχολείο δεν ετοιμάζει για τη ζωή, είναι η ίδια η ζωή» και η ζωή έχει συνέχεια.
Εμείς (εδώ φαίνονται οι έντονες πολιτισμικές επιρροές του πρόσφατου αγροτικού μας παρελθόντος) συνεχίζουμε να ταυτίζουμε το σχολείο με τη γνώση.
Στην παρανόηση αυτή προστέθηκε τις τελευταίες δεκαετίες ένας θολός λόγος περί ισότητας. Το αυτονόητο και αποδεδειγμένο, κυρίως από κοινωνιολόγους της εκπαίδευσης, ότι το σχολείο αναπαράγει τις ανισότητες, έχει μετατραπεί σ’ έναν απλοϊκό λόγο εναντίον κάθε μη «εξισωτικού» μέτρου. Ετσι διαιωνίζεται μια κατάσταση παθητικότητας που θεριεύει τις εκπαιδευτικές ανισότητες.
Τέλος, μέρος από τις πολιτικές μας ελίτ ζει στο δικό της σύμπαν. Κάποιοι δεν πέρασαν από το δημόσιο σχολείο, άλλοι δεν χρειάστηκε να πάνε πολύ σχολείο γιατί τα κόμματα μοίραζαν απλόχερα θέσεις και αξιώματα.
Τα εκπαιδευτικά συστήματα εκτός συνόρων έχουν φίλτρα επιλογής. Τέσσερα είναι τα βασικότερα:
- α. Της πρώιμης επιλογής στα 10 ή στα 12 χρόνια και την εγγραφή σε διαφορετικούς τύπους σχολείων. Το γνωστότερο από αυτά είναι το γερμανικό σύστημα, που έχει υιοθετηθεί από αρκετές χώρες όπως η Ολλανδία.
- β. Της μεταγενέστερης επιλογής στα 16, συνήθως, και αργότερα των εξετάσεων στο Γενικό Λύκειο για την απόκτηση απολυτηρίου (baccalaureat). Αυτό γίνεται στη Γαλλία. Στην Ελλάδα μέχρι τη δεκαετία του 1960 γινόταν λόγος κυρίως για το γερμανικό σύστημα, έκτοτε για το γαλλικό.
- γ. Λόγω της μαζικοποίησης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης αλλά και της αυξημένης ζήτησης ένα επιπλέον φιλτράρισμα γίνεται στα Πανεπιστήμια με εσωτερικές εξετάσεις, ιδιαίτερα σε τμήματα μεγάλης ζήτησης όπως τα Ιατρικά. Αυτό έγινε στην Ελλάδα το 1966, από τον Ευάγγ. Παπανούτσο, αλλά η χούντα το κατάργησε.
- δ. Το φίλτρο, τέλος, του χρήματος, με την εγγραφή με υψηλά δίδακτρα σε ιδιωτικά αλλά και δημόσια σχολεία και Πανεπιστήμια. Εδώ σπουδάζει όποιος πληρώνει.
Τα φίλτρα α. και δ. είναι εκτός συζήτησης. Το πρώτο απορρίφτηκε το 1964 με το εννιάχρονο υποχρεωτικό σχολείο. Το δεύτερο κερδίζει πόντους χάρη στην αποζήτηση του κέρδους και της διάκρισης. Μένουν το β. και το γ. Οι λύσεις αυτές δοκιμάστηκαν κυρίως από τον Παπανούτσο. Κάτι αντίστοιχο πήγε να κάνει και ο Γ. Αρσένης, με ευδιάκριτη όμως την πρόθεση ώθησης των μαθητών στην τεχνική εκπαίδευση.
Θα μπορούσαμε βέβαια να σκεφτούμε και την πρόταση του Δημήτρη Γληνού, το 1926, για ενιαίο δωδεκάχρονο υποχρεωτικό σχολείο. Την υιοθετούν το ΚΚΕ και ο ΣΥΡΙΖΑ. Εφαρμόζεται μερικά στην Ολλανδία (για τους μαθητές του αντίστοιχου Γενικού Λυκείου) και από το 2010 στην Πορτογαλία. Πρόταση ενδιαφέρουσα, μελλοντικά μπορεί να πάμε προς τα κει, αλλά στην παρούσα συγκυρία δεν λύνει το πρόβλημα της ελληνικής εκπαίδευσης –σήμερα διεθνώς μιλάμε περισσότερο για υποχρεωτική προσχολική αγωγή.
Εν κατακλείδι. Για χρόνια πολλά οι Ελληνες παιδαγωγοί πάλευαν για την ανάπτυξη της τεχνικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης. Πριν από τρία χρόνια το υπουργείο Παιδείας έκανε το θαύμα του. Τα ΕΠΑΛ διαλύθηκαν και το προσωπικό τους τέθηκε σε διαθεσιμότητα.
Σήμερα οφείλουμε να στρέψουμε με σοβαρότητα την προσοχή μας σ’ αυτά, να δείξουμε ότι δεν είναι για τα παιδιά ενός κατώτερου θεού. Ακόμη, όπως πολύ σωστά τονίζει ο Αντ. Λιάκος, οι απόφοιτοί τους να εισάγονται και στα Πανεπιστήμια. Τέλος, κάτι που ξεχνάμε τελείως, παρότι είναι παντού στο τραπέζι: η Ελλάδα είναι από τις λιγοστές χώρες όπου οι νέοι και οι νέες που δεν σπούδασαν δεν μπορούν θεσμικά να μετουσιώσουν την επαγγελματική τους εμπειρία σε σπουδές και πτυχία.
* καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πατρών
