Φανταστείτε ένα ντοκιμαντέρ με αντικείμενο τη ζωή ενός κοπαδιού από αντιλόπες σε μια πεδιάδα στην Αφρική. Τις παρακολουθούμε μέρα-νύχτα, ενόσω τρέχουν πανέμορφες στο ανοιχτό τοπίο, ενόσω ψάχνουν για τροφή ή πίνουν νερό, ενόσω χαϊδεύονται με τα μικρά τους. Ενα λιοντάρι ορμά στο κοπάδι. Οι αντιλόπες τρέχουν έντρομες. Αγωνία. Μία είναι πιο αργή και πιο άτυχη από τις άλλες.
Το λιοντάρι την αρπάζει και την κατασπαράζει. Φρίκη! Φανταστείτε τώρα ένα ντοκιμαντέρ με αντικείμενο τη ζωή του λιονταριού. Το παρακολουθούμε επίσης μέρα-νύχτα, για πολύ καιρό. Είναι ένα νεαρό θηλυκό, που μόλις γέννησε για πρώτη φορά.
Παρακολουθούμε τις υπέροχα αρμονικές κινήσεις του ενόσω τρέχει και την τρυφερότητα με την οποία φροντίζει τα μικρά του. Το παρακολουθούμε ενόσω περνά μια πολύ δύσκολη χρονιά λόγω έλλειψης θηραμάτων. Τα μικρά του κινδυνεύουν να πεθάνουν από την πείνα. Αγωνία. Επιτέλους, βρίσκει ένα κοπάδι αντιλόπες και, παρότι είναι πολύ αδυνατισμένο από την πείνα, καταφέρνει να πιάσει μία.
Τα λιονταράκια θα ζήσουν. Ανακούφιση! Το ίδιο ακριβώς πραγματικό γεγονός μάς προκάλεσε δύο εντελώς διαφορετικές συναισθηματικές αντιδράσεις. Αυτό το φαινόμενο είναι αποτέλεσμα της «κινηματογραφικής ταύτισης».
Οταν παρακολουθούμε μια ταινία μυθοπλασίας ή ένα ντοκιμαντέρ, αλλά και μια διαφήμιση ή τις ειδήσεις, «ταυτιζόμαστε» με αυτό που βλέπουμε με τρεις διαφορετικούς τρόπους. Πρώτον, ταυτιζόμαστε με την κάμερα.
Βλέπουμε αυτό που είδε, από το σημείο που το είδε. Λέμε στον πρώτο πληθυντικό ότι «παρακολουθούμε» τις αντιλόπες και τα λιοντάρια, παρότι δεν έχουμε πατήσει το πόδι μας στην Αφρική, και την ώρα προβολής του ντοκιμαντέρ καθόμαστε στον καναπέ μας αγκαλιά με τον γάτο μας και η αντιλόπη είναι προ πολλού νεκρή. Δεύτερον, ταυτιζόμαστε με την αφήγηση.
Γι’ αυτόν τον λόγο, το ίδιο συμβάν μιας αντιλόπης που τη σκοτώνει ένα λιοντάρι μέσα σε δύο διαφορετικές αφηγήσεις αποκτά διαφορετική σημασία. Ως επεισόδιο των παθών της οικογένειας της αντιλόπης το προσλαμβάνουμε ως τραγωδία. Ως επεισόδιο του έπους επιβίωσης της οικογένειας του λιονταριού το προσλαμβάνουμε ως θρίαμβο.
Τρίτον, ταυτιζόμαστε με κάποιους από τους χαρακτήρες. Με ποιους χαρακτήρες θα ταυτιστούμε το κατασκευάζει η ίδια η ταινία. Και στα δύο υποθετικά ντοκιμαντέρ που περιέγραψα εμφανίζονται οι χαρακτήρες της αντιλόπης και του λιονταριού.
Πρόκειται μάλιστα, στον πραγματικό κόσμο, για την ίδια αντιλόπη και το ίδιο λιοντάρι. Είναι η αφήγηση που μας οδηγεί στο να ταυτιστούμε στην πρώτη περίπτωση με την αντιλόπη και στη δεύτερη με το λιοντάρι. Δεν ταυτιζόμαστε με τους χαρακτήρες επειδή τους μοιάζουμε. Δεν ταυτιζόμαστε με τους χαρακτήρες επειδή τους συμπαθούμε.
Αντιθέτως, τους συμπαθούμε επειδή ταυτιζόμαστε μαζί τους. Αυτό εξηγεί γιατί βρίσκουμε γοητευτικό τον Χάνιμπαλ Λέκτερ στην οθόνη, παρότι στην πραγματική ζωή μάς προκαλεί τρόμο και αποτροπιασμό η ανθρωποφαγία. Σε προβολές κλασικών γουέστερν σε πρώην αποικιοκρατούμενες χώρες, η πλειονότητα του κοινού ταυτιζόταν με τους καουμπόηδες, όπως τους οδηγούσε η ταινία, και όχι με τους Ινδιάνους, όπως θα όφειλαν με βάση την ιστορική τους εμπειρία.
Η τεράστια δύναμη της ταύτισης συνίσταται στο ότι «βλέπουμε» μέσα από την οπτική γωνία που κατασκευάζει και μας προσφέρει η εκάστοτε ταινία. Δεν μας δίνει μόνο μια κοσμοεικόνα, αλλά και το πού πρέπει να τοποθετηθούμε μέσα σε αυτήν και πώς να την επενδύσουμε αξιολογικά και συναισθηματικά. Και αυτό έχει προφανείς πολιτικές επιπτώσεις.
Ασφαλώς, δεν λειτουργούν όλες οι ταινίες ταυτιστικά. Στη διάρκεια της ιστορίας της, η τέχνη του κινηματογράφου, ως πεδίο καινοτομίας του οπτικοακουστικού μέσου, έχει προτείνει πολλές αντι-ταυτιστικές μεθόδους και τεχνικές. Ακόμα πιο σημαντική, όμως, είναι η πρακτική της ενσυνείδητης και κριτικής θέασης από τη μεριά του θεατή.
Ούτως ή άλλως, ο θεατής δεν είναι ποτέ εντελώς παθητικός δέκτης και οι πραγματικές συνθήκες λειτουργούν συχνά ως «ξυπνητήρια» που σε πετάνε έξω από τον ταυτιστικό μηχανισμό. Ετσι, η αντιλόπη που έχασε χθες την αδελφή της ίσως το βρει δυσκολότερο να ταυτιστεί με τον θρίαμβο του λιονταριού. Ενώ μπορεί κανείς να δει ένα κλασικό γουέστερν υποστηρίζοντας τους Ινδιάνους, σε αντίθεση με την πρόθεση της ταινίας.
Το επόμενο βήμα είναι να μάθει κανείς πώς αρθρώνονται οι οπτικοακουστικοί κώδικες, πώς κατασκευάζονται και πώς λειτουργούν οι ταυτίσεις. Κάπου εκεί, από την εγρήγορση περνάμε στην ενσυνείδητη θέαση, απαραίτητο εργαλείο της οποίας είναι ο οπτικοακουστικός εγγραμματισμός.
Σε έναν κόσμο όπου η οπτικοακουστική επικοινωνία αποκτά όλο και πιο κυρίαρχη θέση, η ικανότητα να την αποκωδικοποιούμε είναι πλέον εξίσου κρίσιμη για την υπόστασή μας ως πολιτών όσο και η ικανότητα να κατανοούμε τον γραπτό λόγο.
Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα ταυτιστούμε με την αντιλόπη ή με το λιοντάρι, ας κάνουμε ένα βήμα πίσω. Ας θυμηθούμε ότι στην πραγματικότητα δεν έχουμε ούτε κέρατα ούτε μακριά δόντια. Και ας συλλογιστούμε ποιος και γιατί κατασκευάζει τη συγκεκριμένη ταύτιση.
* διδάκτορας Φιλοσοφίας και θεωρητικού του κινηματογράφου
