«ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ»: το δημόσιο χρήμα δεν κρύβεται πια

Κάθε χρόνο δισεκατομμύρια ευρώ δημόσιου χρήματος διοχετεύονται μέσα από δημόσιους διαγωνισμούς, απευθείας αναθέσεις και συμβάσεις. Θεωρητικά, όλα αυτά είναι «διαφανή». Αναρτώνται στη «Διαύγεια», καταχωρίζονται στο ΚΗΜΔΗΣ, δημοσιεύονται στο ΕΣΗΔΗΣ. Στην πράξη, όμως, η πληροφορία παραμένει θαμμένη σε ασύνδετα συστήματα, σε αδόμητα αρχεία κειμένου και σε χιλιάδες σελίδες PDF η εύρεση και κατανόηση των οποίων είναι πολύ δύσκολη. Η διαφάνεια υπάρχει ως τυπική υποχρέωση. Ως εργαλείο ελέγχου είναι νεκρή.

Αυτό δεν είναι τεχνικό πρόβλημα. Είναι πολιτική επιλογή. Είναι η επιλογή να δημοσιεύεις χωρίς να αποκαλύπτεις. Να τηρείς τον νόμο χωρίς να λογοδοτείς. Οταν ένας πολίτης θέλει να μάθει πόσες απευθείας αναθέσεις πήρε μια συγκεκριμένη εταιρεία τα τελευταία πέντε χρόνια, πρέπει να ψάξει σε τρεις διαφορετικές πλατφόρμες, να αντιπαραβάλει αριθμούς, να ανοίξει δεκάδες αρχεία και να ελπίζει ότι τα δεδομένα είναι πλήρη. Τα διαφορετικά στάδια μιας δημόσιας δαπάνης αποτυπώνονται αποσπασματικά σε ασύνδετες πλατφόρμες. Είναι σαν να σου λένε ότι η βιβλιοθήκη είναι ανοιχτή, αλλά τα βιβλία είναι σκορπισμένα σε διαφορετικά κτίρια, χωρίς κατάλογο.

Η πρόταση που καταθέτει η Ομάδα Εργασίας Ψηφιακής Πολιτικής του Ινστιτούτου Αλέξης Τσίπρας φιλοδοξεί να αλλάξει αυτή τη συνθήκη. Η «Διαφάνεια» είναι μια κεντρική ψηφιακή πλατφόρμα που ενοποιεί ολόκληρη την πληροφορία για τη διαδρομή του δημόσιου χρήματος: από την προκήρυξη μέχρι την τελική πληρωμή. Δεν προστίθεται στο ήδη κατακερματισμένο οικοσύστημα ως ακόμη μια πλατφόρμα.

Απεναντίας, αντλεί δεδομένα από τα υπάρχοντα συστήματα (ΔΙΑΥΓΕΙΑ, ΚΗΜΔΗΣ, ΕΣΗΔΗΣ, ΓΕΜΗ, Κεντρικό Μητρώο Πραγματικών Δικαιούχων), τα δομεί, τα διασυνδέει και τα καθιστά πραγματικά προσβάσιμα σε πολίτες, δημοσιογράφους και ελεγκτικούς μηχανισμούς. Η τεχνητή νοημοσύνη αναλαμβάνει να σαρώσει χιλιάδες συμβάσεις, να εντοπίσει μοτίβα και να σημάνει συναγερμό εκεί όπου κάτι δεν πάει καλά.

Ας γίνω συγκεκριμένος. Ενας συγγενής βουλευτή λαμβάνει μέσω εταιρείας συμφερόντων του επαναλαμβανόμενες απευθείας αναθέσεις από δημόσιο οργανισμό. Κανένα σύστημα δεν συνέδεσε αυτόματα τον πραγματικό δικαιούχο με τις αναθέσεις. Η «Διαφάνεια» θα το αντιλαμβανόταν αμέσως· αυτόματη ταυτοποίηση πραγματικού δικαιούχου, διασταύρωση με πολιτικά εκτεθειμένα πρόσωπα, μπλοκάρισμα πριν από την εκταμίευση. Η παρανομία δεν θα αποκαλυπτόταν εκ των υστέρων· απλώς δεν θα συνέβαινε ποτέ.

Αλλα παραδείγματα: Τρεις κατασκευαστικές εταιρείες μοιράζουν μεταξύ τους δημόσια έργα επί δεκαετίες, κερδίζοντας εναλλάξ, ενώ οι υπόλοιπες εμφανίζονται ως «λαγοί» με υψηλές προσφορές. Τα σημερινά συστήματα εξετάζουν κάθε διαγωνισμό μεμονωμένα· η «Διαφάνεια» θα εντόπιζε τα μοτίβα συμμετοχής και εναλλαγής νικητών από τον πρώτο χρόνο. Εταιρείες-φαντάσματα, που ιδρύθηκαν λίγες ημέρες πριν από τη σύμβαση για να προμηθεύσουν τεχνολογικό εξοπλισμό, ενώ δηλώνουν ως αντικείμενο την εστίαση, θα σταματούσαν πριν πληρωθούν· όχι μετά το σκάνδαλο.

Η «Διαφάνεια» είναι μια θεσμική και ψηφιακή υποδομή διαφάνειας. Απαιτεί νομοθετική ρύθμιση για υποχρεωτική δομημένη καταχώριση δεδομένων σε όλο τον κύκλο ζωής δημόσιων έργων και προμηθειών, ενιαίους αναγνωριστικούς κωδικούς που ακολουθούν κάθε δαπάνη από τη γέννησή της μέχρι την εξόφλησή της και κανόνες επικύρωσης που διασφαλίζουν ότι κρίσιμα στάδια δεν προχωρούν χωρίς τα απαραίτητα στοιχεία. Η διαφάνεια χωρίς κανόνες συμμόρφωσης και ενεργοποίησης ελέγχων παραμένει ευχή.

Επίσης, η πλατφόρμα σχεδιάζεται με ανοικτό/ελεύθερο λογισμικό και ανοικτά δεδομένα, σε ευθυγράμμιση με τις ευρωπαϊκές πολιτικές ψηφιακής ανεξαρτησίας και ανθεκτικότητας. Αυτό σημαίνει ότι δημοσιογράφοι και ερευνητές/τριες θα μπορούν να αναπτύξουν τα δικά τους εργαλεία ανάλυσης, πολλαπλασιάζοντας τον κοινωνικό έλεγχο. Σημαίνει, επιπλέον, ότι το Δημόσιο δεν θα εξαρτάται από ιδιωτικούς προμηθευτές τεχνολογίας.

Το έργο είναι τεχνικά και οικονομικά εφικτό σε ορίζοντα δύο ετών. Τα δεδομένα υπάρχουν. Τα εργαλεία υπάρχουν. Η τεχνογνωσία υπάρχει. Λείπει η πολιτική βούληση. Γιατί η διαφάνεια, η πραγματική διαφάνεια, δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Αποκαλύπτει, ενοχλεί, αποδίδει ευθύνες. Μετατρέπει τον πολίτη από παθητικό αποδέκτη αποσπασματικών πληροφοριών σε ενεργό ελεγκτή του δημόσιου χρήματος. Η δημοσιοποίηση μετατρέπεται σε γνώση και η γνώση σε εργαλείο εμβάθυνσης της δημοκρατίας.

*Καθηγητής Τεχνολογικής Διακυβέρνησης και Βιωσιμότητας στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Ταλίν, συμμετέχει στην Ομάδα Εργασίας Ψηφιακής Πολιτικής, Τεχνητής Νοημοσύνης και Καινοτομίας του ΙΝΑΤ