Ιστορικές τομές και η αμηχανία του πολιτικού λόγου

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΟΙ εδώ και κάποια χρόνια όπως και πρόσφατα με αιφνίδια και συγκλονιστικά γεγονότα, τόσο στο διεθνές επίπεδο όσο και σε εθνικά και ευρωπαϊκά επίπεδα, μένουμε άναυδοι, άφωνοι, αμήχανοι. Στον δημοσιογραφικό και δημόσιο λόγο, κουρέλιασμα του διεθνούς δικαίου και του κράτους δικαίου, ζούγκλα, κυνισμός του ισχυρού, και απ’ την πλευρά των πολιτικών αναλυτών, εφεύρεση νεολογισμών στα όρια του οξύμωρου, «αυταρχικός φιλελευθερισμός», «ανελεύθερες δημοκρατίες», «ολιγαρχικές δημοκρατίες»…

Αναμφίβολα, δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε το τι ακριβώς συντελείται, το τι ακριβώς διακυβεύεται με επιταχυνόμενους ρυθμούς σ’ αυτές τις απαρχές του 21ου αιώνα. Απίστευτα, αυθαίρετα και βίαια γεγονότα που τρομάζουν, προκαλούν οργή, έντονη ψυχολογική φόρτιση και άγχος. Απέναντι σ’ ένα τέτοιο κλίμα απαιτείται, πιστεύω, ψυχραιμία και αποστασιοποίηση. Είναι γνωστό ότι σε τέτοιες περιπτώσεις αμηχανίας του πολιτικού λόγου, η ιστορική αναδρομή εμφανίζεται ως μια πρώτη διέξοδος ερμηνείας και κατανόησης του «νέου» που μας συγκλονίζει. Εν προκειμένω, η ιστορική αναδρομή που προκρίνεται είναι αυτή του Μεσοπολέμου.

Ο Α’ Π.Π. και οι δεκαετίες που ακολούθησαν σηματοδοτούν τη βίαιη μετάβαση από τον «ανταγωνιστικό καπιταλισμό» στην ηγεμόνευση του «μονοπωλιακού-ιμπεριαλιστικού καπιταλισμού», μετάβαση που συγκλονίζει εκ θεμελίων τις κοινωνίες, ιδιαίτερα δε αυτές των ανεπτυγμένων χωρών της πρώτης και της δεύτερης Βιομηχανικής Επανάστασης. Γνωρίζουμε τις τραγικές και καταστροφικές επιπτώσεις αυτής της μεταβατικής περιόδου στο δυτικό ημισφαίριο: αποσύνθεση της Κοινωνίας των Εθνών, δύο εκρηκτικές διεθνείς οικονομικές κρίσεις, 1923 και 1929, ακραίος πληθωρισμός, υψηλή ανεργία, ραγδαία φτωχοποίηση των υποτελών τάξεων, καταστολή και συσσώρευση ηττών του εργατικού κινήματος, ανάδειξη εθνικιστικών και φασιστικών κινημάτων, εξοπλισμοί και πολεμική οικονομία, προσαρτήσεις εδαφών, δικτατορίες, και στη Γερμανία, στιβαρό επίκεντρο της τότε Ευρώπης, γενικευμένη χρήση «καταστάσεων εξαίρεσης» και κατάργηση του κράτους δικαίου (1919-1923, 1928-1933), ανάδειξη του εθνικοσοσιαλισμού ως κινήματος και κόμματος, επικράτηση του ναζιστικού καθεστώτος με κορωνίδα τη θηριωδία του Β’ Π.Π. και τη ρίψη των πρώτων πυρηνικών βομβών στην Ιαπωνία ως επισφράγισμα όλης αυτής της μετάλλαξης των συνθηκών ηγεμόνευσης του κεφαλαίου.

ΑΥΤΗ Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ αναδρομή στον Μεσοπόλεμο οδηγεί σε μια υπόθεση εργασίας που δύσκολα μπορούμε να παρακάμψουμε: μήπως στις μέρες μας συντελείται μια ανάλογη μετάβαση των συνθηκών ηγεμόνευσης του κεφαλαίου υπό την αιγίδα αυτή τη φορά του ισχυρού διεθνοποιημένου χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου – και μάλιστα με τη συνδρομή των νέων τεχνολογικών επαναστάσεων (ψηφιακή μετάβαση); Αυτή η γόνιμη υπόθεση εργασίας προσκρούει βέβαια σ’ ένα μέγιστο επιστημολογικό πρόβλημα. Τα ιστορικά γεγονότα δεν επαναλαμβάνονται αυτά καθεαυτά, είναι πάντα μοναδικά, ιδιαίτερα (singuliers). Είχα την ευκαιρία να επιχειρηματολογήσω επ’ αυτού («Η ιστορία επαναλαμβάνεται;», «Εφ.Συν.»)

Αυτό όμως δεν αποκλείει τη συγκριτική μέθοδο προς ανάδειξη τόσο των ανομοιοτήτων όσο και των ομοιοτήτων μεταξύ συγκυριών και γεγονότων του παρελθόντος και του παρόντος. Βέβαια, βάσει της αρχής της μη επανάληψης επακριβώς των γεγονότων, υπερισχύουν οι ανομοιότητες, ωστόσο, κι αυτό είναι σημαντικό, οι ομοιότητες δεν στερούνται ενδιαφέροντος, ιδιαίτερα δε όταν κρούουν τον κώδωνα ακραίων και επικείμενων κινδύνων στο παρόν. Εν προκειμένω, η σύγκριση των γεγονότων του Μεσοπόλεμου, 1917-1933-1939, με τα ακραία γεγονότα που βιώνουμε τα τελευταία χρόνια αναδεικνύει, μορφολογικά, ορισμένα ισχυρά παρεμφερή ή συγγενή στοιχεία που οφείλουμε να λάβουμε υπόψη μας.

Στο διεθνές επίπεδο: παράλυση του ΟΗΕ, κατάλυση διεθνούς δικαίου και διεθνών συμβάσεων, στρατηγικές πρόκλησης παγκόσμιου χάους, κλίματος ανασφάλειας και φόβου, νέες μορφές ιμπεριαλιστικών επιδρομών θηρευσίας και εδαφικών προσαρτήσεων, φρενίτιδα εξοπλισμών, πολεμική οικονομία, κλιμάκωση εμπορικών και θερμών πολέμων συμπεριλαμβανομένης και της πυρηνικής εμπλοκής…Και σε εθνικά και ευρωπαϊκά επίπεδα: αυξανόμενος πληθωρισμός, επιταχυνόμενη φτωχοποίηση εύθραυστων κοινωνικών κατηγοριών, διευρυμένες αναστολές αν όχι ακύρωση του κράτους δικαίου, καταστολή των κοινωνικών κινημάτων, «νόμοι ολικής ασφάλειας», εθνικιστικές αναδιπλώσεις και εξάρσεις, επικράτηση μαζικών ακροδεξιών κομμάτων, αναζωπύρωση νεοναζιστικών ομάδων κρούσης κ.λπ. – για να μην αναφερθώ βέβαια στις ιδεολογικές αναλογίες με τον Μεσοπόλεμο…

ΑΥΤΩΝ ΔΟΘΕΝΤΩΝ, μπορούμε να αποκωδικοποιήσουμε, σχηματικά βέβαια, τα δομικά στοιχεία αυτής της νέας συνθήκης ηγεμόνευσης του κεφαλαίου που εγκαινιάζει ο 21ο αιώνας; Προς απάντηση, θα μπορούσαμε να προστρέξουμε σε μια άλλη ιστορική αναδρομή, αυτήν προς τη φεουδαρχία – αναδρομή που έχει προκαλέσει τελευταία πολλές αμφιλεγόμενες εκτιμήσεις. Το ίδιον της φεουδαρχικής πυραμίδας συνίστατο στο ότι ο εκάστοτε χωροδεσπότης (ιδιοκτήτης της γης), σε όλες τις βαθμίδες της πυραμίδας, κυβερνούσε, νομοθετούσε και δίκαζε κατά το δοκούν. Πολλά τρέχοντα γεγονότα συνηγορούν στην εκτίμηση ότι ανεξαρτήτως των συχνά έντονων εσωτερικών τους αντιφάσεων, τα χρηματοπιστωτικά και επιχειρηματικά συμφέροντα τείνουν να υιοθετήσουν ανάλογες μορφές επισώρευσης της εκτελεστικής, της νομοθετικής και της δικαστικής εξουσίας. Στην περίπτωση αυτή βρισκόμαστε ενώπιον μιας εν δυνάμει άρσης τόσο του διαχωρισμού και της ανεξαρτησίας των τριών εξουσιών όσο και του όλου εθνικού και διεθνούς ρυθμιστικού δικαίου που ανέδειξαν η νεωτερικότητα και ο Διαφωτισμός. Πρόκειται δηλαδή για μια εν δυνάμει απειλητική ιστορική ολίσθηση…

Αυτών λεχθέντων, συνιστώ επιφυλακτικότητα απέναντι στις ιστορικές αναδρομές και στη συγκριτική μέθοδο που συχνά παρακάμπτουν τις ανομοιότητες προς όφελος των ομοιοτήτων – με τα συνεπαγόμενα εσφαλμένα πολιτικά συμπεράσματα. Ωστόσο, η επικινδυνότητα και η βαρβαρότητα του παρόντος είναι απροκάλυπτες…

* Καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας, Βρυξέλλες