Για μια μεταρρύθμιση των μεταρρυθμίσεων

Η πολιτική σκέψη για την πρακτική κυβερνητική δράση έχει εξουδετερωθεί από τους υπεύθυνους των «μεταρρυθμίσεων», τόσο από αυτούς που εμπνέονται από τα πολιτικά συστήματα τα οποία προωθούν τον ακραίο περιορισμό της κρατικής ευθύνης όσο και από αυτούς που υιοθετούν, λιγότερο ή περισσότερο, την πολιτική σκέψη της διεύρυνσης του ρόλου της κρατικής παρέμβασης. Και οι δύο αυτές αντιθετικές πολιτικές βασικές λογικές έχουν, σε τελική ανάλυση, ως κοινό γνώρισμα των περισσότερων μεταρρυθμιστικών τους σχεδίων τον περιορισμό της συνθετότητας του κοινωνικού κόσμου στα οικονομικά ζητήματα και την υποταγή στη λογική του υπολογισμού του κέρδους και της παραγωγικότητας.

Μετά από 30 χρόνια εγκαθίδρυσης στο πολιτικό πεδίο της μεταρρυθμιστικής ρητορικής φτάσαμε σήμερα στο σημείο πολλοί πολίτες στο άκουσμα κάθε νέας μεταρρύθμισης να νιώθουν, πολύ συχνά, πως υποβάλλονται σε μεταχείριση ανάλογη με αυτή που επιφυλάσσεται σε ορισμένα πειράματα στα ποντίκια, όταν δηλαδή τους παρέχουν ακανόνιστα τα ηλεκτρικά φορτία και τους σπόρους σιταριού, αποτρελαίνοντάς τα. Και αυτό γιατί έχουν βιώσει στο πετσί τους πως οι περισσότερες πολιτικές μεταρρυθμίσεις, που συγκροτούν αυτό που ονομάζουμε «διακυβέρνηση» και διαμόρφωσαν τη ζωή τους τα πολλά τελευταία χρόνια, αναλαμβάνονται χωρίς την πλήρη γνώση και συνείδηση, από τη μια μεριά, των πραγματικών διακυβευμάτων και των πραγματικών μηχανισμών των αντικειμένων τους και, από την άλλη μεριά, του τι εξαρτάται από αυτές και τι δεν εξαρτάται από αυτές.

Η έλλειψη πίστης στο πολιτικό έργο που έχει δημιουργηθεί και διευρύνεται συνεχώς από τη μερική και συχνά την πλήρη αναποτελεσματικότητα των μεταρρυθμιστικών ασκήσεων, καθώς και από την απουσία μιας ουσιαστικής πολιτικής επινοητικότητας, βασισμένης στη βαθιά γνώση του κοινωνικού κόσμου, επιχειρείται να καλυφθεί τελευταία από το νέο ιδεολογικό γκάτζετ, την ψηφιοποίηση, η οποία, όπως ο ηλεκτρισμός παλαιότερα, υποτίθεται ότι, συνδυαζόμενη, πάντα βέβαια, με τον οικονομικισμό, μπορεί να επιλύσει όλα τα προβλήματα, από την προσωπική μοναξιά και οδύνη μέχρι την κλιματική αλλαγή.

Μέσα στον σημερινό πολυσύνθετο κόσμο και αντιμέτωπη με την απομάγευση της πολιτικής, στην οποία οδηγεί και αυτή η μορφή έλλειψης πίστης, κάθε πολιτική οφείλει να συνειδητοποιήσει ότι δεν είναι δυνατό να συνεχίσει να δρα πάνω στα τόσο λεπτά διαφοροποιημένα περιβάλλοντα που συνθέτουν τον κοινωνικό κόσμο με αυτές τις μορφοκρατικές και καθολικευτικές μεταρρυθμίσεις, που δεν είναι σε θέση να αντιμετωπίσουν μεθοδικά την καθεμιά περίπτωση και την ιδιαιτερότητά της· μεταρρυθμίσεις που καθορίζονται συνήθως από συγκεκριμένες αντιλήψεις (πλατφόρμες, προγράμματα ή εκθέσεις επιτροπών), που πιο πολύ έχουν να κάνουν με τα ειδικά συμφέροντα των παραγωγών τους παρά με την πραγματική κατάσταση των υπό διαχείριση θεμάτων.

Είναι καιρός κάθε υπεύθυνη πολιτική διακυβέρνηση των πολιτών -αν θέλει να είναι δημοκρατική, αποτελεσματική και να αποφεύγει, ακόμα και εν αγνοία της, να ρίχνει νερό στον μύλο της πολιτικής δημαγωγίας- να συνειδητοποιήσει πως η βασική στόχευση και αποτελεσματικότητα κάθε μεταρρυθμιστικής δράσης πρέπει να είναι η κατανόηση και ο προσδιορισμός των διαφόρων κοινωνικών πεδίων δυνάμεων με τρόπο ώστε να προκαλέσει μέσα από αυτά και μέσα από τους αγώνες που διεξάγονται εντός τους την ανάδυση των ικανών εκείνων δυνάμεων που θα μετασχηματίσουν αυτό το πεδίο δυνάμεων προς την επιθυμητή κατεύθυνση· θα πρέπει να ακολουθεί αποφασιστικά μια πολιτική μικρών και εύστοχων κινήσεων, που θα είναι να κινήσει τα γρανάζια εκεί που μπλοκάρονται, συχνά από ένα σύστημα που κατανέμει τις κυρώσεις και τα κέρδη με πολύ αμφιλεγόμενο ή άδικο τρόπο. Είναι ο καιρός οι υπεύθυνοι των μεταρρυθμίσεων να σταματήσουν να σκέφτονται με τη λογική του κανόνα και του κανονισμού «τοις πάσι», για όλους και για πάντα και να αρχίσουν να ασκούν μια μορφή ορθολογικής περιπτωσιολογίας, συνδυάζοντας το ενδιαφέρον για την κάθε ιδιαίτερη περίπτωση με τη γνώση των γενικών νόμων της λειτουργίας των πολλαπλών ενεχόμενων (μικρο-) περιβαλλόντων της, καθώς και με τη γνώση των δυνάμεων και των πολύ ιδιαίτερων συμφερόντων των ανθρώπων εκείνων, από τους οποίους εξαρτάται η επιτυχία του κάθε εγχειρήματος.

Αν δεν υιοθετηθεί μια τέτοια στάση, οι καλύτερες προθέσεις του κόσμου κινδυνεύουν, όπως γνωρίζουμε, να οδηγήσουν σε αποτελέσματα εκ διαμέτρου αντίθετα με τους επιδιωκόμενους στόχους. Πόσες φορές, λ.χ., δεν διαπιστώσαμε αντιδημοκρατικά αποτελέσματα σε διάφορες «δημοκρατικές» μεταρρυθμίσεις όταν οι προσφερόμενες καθολικές δυνατότητες δεν συνοδεύονταν, μάλιστα με καλή συνείδηση, με την καθολική προσφορά των μέσων για την πρόσβαση στις καθολικές αυτές δυνατότητες:

Mια τέτοια, όμως, πολιτική οπτική και πρακτική προϋποθέτει γνώση, ευφυΐα και φαντασία, ιδιότητες τις οποίες συναντά κανείς πιο συχνά σε θεσμούς και μικρούς οργανισμούς της ισχνής, έστω, κοινωνίας των πολιτών που διαθέτουμε, παρά μέσα στις πολύμηνες εργασίες κάποιας συμβουλευτικής επιτροπής ή στις πολυάριθμες εκθέσεις του κυρίου Χ ή Ψ επαγγελματία ειδήμονα της διακυβέρνησης και φυσικά σε καμία περίπτωση στα κομματικά συνέδρια απαρατσίκ· προϋποθέτει, επίσης, ταπεινότητα, σύνεση, προσήλωση στις λεπτομέρειες και στους «ασήμαντους ανθρώπους». Με άλλα λόγια, προϋποθέτει και συνεπάγεται έναν πλήρη αναπροσδιορισμό της κοινωνικής εικόνας του ρόλου και της πρακτικής των πολιτικών και της πολιτικής.

*Καθ. Κοινωνιολογίας, ΕΚΠΑ