Φιλοσοφία: παιδεία και πολιτική

Στις τρεις λέξεις του τίτλου επιχειρώ να συνοψίσω τους προβληματισμούς μου (υποθέτω ότι συμπίπτουν με τους προβληματισμούς των αναγνωστών μας) σχετικά με δύο μείζονα ζητήματα ζωτικής σημασίας για τη ζωή μας. Το ένα είναι ο τρόπος διδασκαλίας της φιλοσοφίας στα ελληνικά Πανεπιστήμια και το άλλο διατυπώνεται με το ερώτημα: «Σε τι χρησιμεύει η φιλοσοφία»; (Παραπέμπω στο ομότιτλο κείμενο του Theodor W. Adorno: 1903-1969).

Θα αναπτύξω τις απόψεις μου γι’ αυτά τα δύο ζητήματα. Προηγουμένως όμως θέλω να τονίσω με αξιωματικό και αποφθεγματικό ρητορικό ύφος ότι η θέση που κατέχει η φιλοσοφία, το φιλοσοφικώς σκέπτεσθαι σε μια κοινωνία είναι το κριτήριο για την πολιτική αυτογνωσία αυτής της κοινωνίας και ο οδοδείκτης για τις ιστορικές προοπτικές της. Οποιος κάνει μια ιστορική αναδρομή στην εξέλιξη των ιδεών, θα διαπιστώσει πως το φιλοσοφικώς σκέπτεσθαι δεν είναι μια παράπλευρη και δευτερογενής ανθρώπινη δραστηριότητα, αλλά συνιστά τον ίδιο τον πυρήνα της ανθρώπινης κοινωνίας στο επίπεδο του πνεύματος. Αυτό που υποστηρίζει ο Ντεκάρτ, δηλ. «cogito ergo sum», ισχύει και για τις κοινωνίες. Οχι μόνον για τα άτομα.

Στις σημερινές συνθήκες του παγκόσμιου γίγνεσθαι τι βλέπουμε όλοι γύρω μας; Πρώτα-πρώτα βλέπουμε πως η φονταμενταλιστική επίθεση του Ντόναλντ Τραμπ εναντίον του πνεύματος (της επιστήμης, της φιλοσοφίας και των πανεπιστημίων) δεν γνωρίζει όρια. Ο νέος «τρόπος ζωής» (Lebensform) που εισηγείται ο Τραμπ (ως εκπρόσωπος της νέας φεουδαρχίας) απαξιώνει τη φιλοσοφία και τη σκέψη. Πριν εμφανισθεί ο Τραμπ στο διεθνές προσκήνιο ο νεοφιλελευθερισμός ως σύστημα οργάνωσης της ανθρώπινης κοινωνίας είχε και αυτός επεξεργασθεί τις δικές του επιθέσεις κατά του πνεύματος. Αναφέρω μόνον χαρακτηριστικά το εξής παιδευτικό παράδειγμα: όλες οι επιχειρήσεις ανά τον κόσμο εκπαιδεύουν τα στελέχη τους με τη μέθοδο της αριστοτελικής λογικής. Στα ελληνικά δεδομένα έχουμε «περίπτωση καθηγητή Πανεπιστημίου», ο οποίος διδάσκει Αριστοτέλη στο επιστημολογικό και παιδευτικό μοντέλο της «διοίκησης επιχειρήσεων».

Ας επιστρέψουμε τώρα στα αρχικά ερωτήματα-ζητήματα για τον παιδαγωγικό και τον κοινωνικό ρόλο της φιλοσοφίας στη ζωή των ανθρώπων. Για την «ελληνική περίπτωση» στο θέμα: φιλοσοφία ως παιδεία και ως πολιτική, με αφετηρία τις παιδευτικές εμπειρίες μου τονίζω τα εξής: Πρώτον το φιλοσοφικώς σκέπτεσθαι για το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα είναι «ξένο σώμα». Ή μάλλον εκλαμβάνεται από τους παιδαγωγούς σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης ως κάτι που ως «πράγμα» έχει πέσει από τον ουρανό. Θυμάμαι πως ως άτομο είχα ενταχθεί στη διαδικασία της κοινωνικοποίησης (μαθητής στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση) και άκουσα για πρώτη φορά στην πνευματική ζωή μου το «μύθο του Σπηλαίου» του Πλάτωνος. Στο Πανεπιστήμιο αργότερα όλοι οι καθηγητές μου έκαναν την ίδια φιλολογική και γραμματολογική δουλειά! Δηλ. ποια; Οι καθηγητές μου στο ελληνικό Πανεπιστήμιο έκαναν αυτό που τους έμαθε το εκπαιδευτικό σύστημα: να μισούν τη φιλοσοφία και να θεωρούν πως το φιλοσοφικώς σκέπτεσθαι είναι μέθοδος κοινωνικοποίησης. Οχι πραγματική τελικά, αλλά είναι ψευδής και εσφαλμένη μέθοδος κοινωνικοποίησης των Ελλήνων πολιτών!

Αυτά γράφω για τη φιλοσοφία και τον ρόλο της και τη συμβολή της στη μόρφωση του ανθρώπου. Αλλά προ πάντων στην εκπαίδευση των Ελλήνων πολιτών. Οσον αφορά το ερώτημα του Th. W. Adorno «σε τι χρησιμεύει η φιλοσοφία;» η απάντησή μου συνοψίζεται στην πνευματική ζωή μου. Η Ελλάδα, δηλ. η βιολογική πατρίδα μου, με οδήγησε σε δρόμους μίσους εναντίον της φιλοσοφίας. Η Γερμανία (όχι η σημερινή – του εικοστού πρώτου αιώνα) του εικοστού αιώνα άνοιξε τις αγκαλιές της και με «υιοθέτησε» ως πνευματική πατρίδα. Σ’ αυτή τη «χώρα» (κατά τον Πλάτωνα) έμαθα να σκέπτομαι. Εμαθα δηλ. πώς να ζω και να «φτιάχνω κόσμους». Η «εσωτερική φωνή» μου έγινε δυνατή.

Σ’ αυτή την πνευματική πατρίδα μου (τη Γερμανία) έμαθα να σκέπτομαι, δηλ. έμαθα να ζω. Το καρτεσιανό cogito ergo sum έγινε η ατομική και προσωπική κατηγορική προσταγή μου.

Κοντολογίς η ελληνική πολιτική κοινωνία (και ως εκπαιδευτική κοινωνία, αλλά και ως η ίδια πολιτική κοινωνία) δεν θα μπορέσει να καταλάβει ποτέ «τι σημαίνει φιλοσοφία» εάν η ίδια δεν ανακατασκευασθεί στη δομή της και τη λειτουργία της, στο πραγματολογικό πλαίσιο του Διαφωτισμού.

*Πολιτικός φιλοσόφος