«Ποτάμια, συντηρητές πολιτισμών»

Φέτος, το «Great River Forum» βασίστηκε στην υπόθεση, συνώνυμη βεβαιότητας, ότι τα ποτάμια είναι κρίσιμος παράγοντας για ασφαλές νερό και ανάπτυξη υψηλής ποιότητας σε παγκόσμιο επίπεδο. Αναδείχθηκε η επείγουσα ανάγκη για διεθνή συνεργασία προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι αυξανόμενες απειλές από ξηρασίες και πλημμύρες και να διασφαλιστεί η ζωτικότητα αυτών των πόρων για τις μελλοντικές γενιές. Οι συζητήσεις επικεντρώθηκαν στην ενσωμάτωση των στοιχείων του πολιτισμού που έχει αναπτυχθεί γύρω από τα ποτάμια στις σύγχρονες τεχνολογίες, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, με στόχο την ενίσχυση της διακυβέρνησης των ποταμών, τη δημιουργία πάρκων και τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

«Τα ορμητικά ποτάμια έχουν γίνει κανάλια για το εμπόριο, καταλύτες για την τεχνολογική ανάπτυξη και εμπνεύσεις και κίνητρα για την πίστη», δήλωσε ο Qu Xing, αναπληρωτής γενικός διευθυντής της UNESCO. Καθώς οι ξηρασίες και οι πλημμύρες γίνονται όλο και πιο συχνές παγκοσμίως, ο Qu εξέφρασε την ελπίδα ότι «το συνέδριο θα βοηθήσει τους συμμετέχοντες να εξερευνήσουν νέες ιδέες, να σφυρηλατήσουν νέες συνεργασίες και να συνεργαστούν για να αντλήσουν μαθήματα από την ιστορία και να εμπνεύσουν το μέλλον». Οι σύνεδροι, ικανοποιημένοι, με τη λήξη της επιστημονικής συνάντησης συμφωνήσαμε πως αυτό επετεύχθη.

Για τη συμβολή του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού στη διαμόρφωση του όρου «αειφορία» μίλησαν οι καθηγητές του ΑΠΘ Ιωάννης Μυλόπουλος και Ελπίδα Κολοκυθά. (Συμφώνησαν ότι «η ιδέα της αειφορίας είναι γνωστή από την αρχαία Ελλάδα».) Για τον ποταμό Αχελώο και την τεράστια συμβολή του από την αρχαιότητα έως σήμερα στην πολιτισμική και κοινωνική ανάπτυξη της Ελλάδας καθώς και για τη σημαντική συνεισφορά του στη διαμόρφωση του Εθνικού Πάρκου της Λιμνοθάλασσας Μεσολογγίου, μίλησε ο καθηγητής Ιωάννης Καλαβρουζιώτης, πρώην πρόεδρος του ΕΑΠ («Η τοπική ανάπτυξη είχε καταλύτη τον ποταμό Αχελώο»).

Κοινός τόπος των διατυπώσεων ήταν ότι «σε όλες τις εποχές, τα ποτάμια συντηρούν τους ανθρώπινους πολιτισμούς προσφέροντας πόσιμο νερό και νερό άρδευσης για την παραγωγή τροφής, ως αποδέκτες επεξεργασμένων και μη επεξεργασμένων λυμάτων, παρέχοντας υδροηλεκτρική ενέργεια, νερό ψύξης για την παραγωγή ενέργειας και τη βιομηχανία, εξυπηρετώντας τις μεταφορές, την υδατοκαλλιέργεια, την αλιεία, την αναψυχή και δημιουργώντας μοναδικά τοπία και οικοσυστήματα». Η ζήτηση για τις ίδιες υπηρεσίες αυξάνεται με την παράλληλη αύξηση του πληθυσμού και την ανάπτυξη της βιομηχανίας.

Επισημάνθηκε, όπως τόνισα στην τοποθέτησή μου, πως, «παρόλο που τα ποτάμια έχουν συντηρήσει τους ανθρώπινους πολιτισμούς εδώ και αιώνες, είναι τα πιο ευάλωτα υδάτινα σώματα στη ρύπανση από πλαστικά. Εκθεση του ΟΗΕ αναφέρει ότι κάθε χρόνο αρκετά εκατομμύρια τόνοι πλαστικού είναι πιθανό να καταλήγουν σε ποτάμια σε παγκόσμια κλίμακα».

Επίσης τονίστηκε ότι «τα ποτάμια χρησιμοποιούνται ως δέκτες λυμάτων, γεγονός που τα βοηθά να διατηρούν την ποσότητα του νερού τους, αλλά μειώνει την ποιότητά του. Ταυτόχρονα, τα ποτάμια είναι δέκτες στερεών αποβλήτων και έχουν χαρακτηριστεί ως οι κύριες πηγές ρύπανσης από πλαστικά και μικροπλαστικά στη θάλασσα. Παρ’ όλα αυτά, συνεχώς αυξανόμενες παρατηρήσεις υποδηλώνουν ότι τα περισσότερα πλαστικά μπορεί να συσσωρεύονται μέσα και γύρω από τα ποτάμια αντί να εξάγονται τελικά στη θάλασσα».

Συμπερασματικά, το 2015, η ερευνητική ομάδα «Χημείας Περιβάλλοντος» του Πανεπιστημίου Πατρών παρατήρησε πως «σε ποτάμι τα νερά κοντά στις πηγές είναι πιο τοξικά από τα νερά μετά τη χρήση τους από τη βιομηχανική ζώνη εξαιτίας της ανεξέλεγκτης απόθεσης απορριμμάτων γύρω από τις πηγές». Το 2023, μετά τις καταστροφικές πλημμύρες λόγω της κακοκαιρίας «Ντάνιελ», οι κάτοικοι απόθεσαν τα απορρίμματά τους γύρω από τα ποτάμια της Θεσσαλίας με αποτέλεσμα πολλά πλαστικά και μικροπλαστικά να εξαπλωθούν στα καλλιεργήσιμα χώματα.

Η πλέον βιώσιμη λύση για την προστασία των ποταμών είναι η πρόληψη της ρύπανσης των ποταμών από πλαστικά απορρίμματα. Αυτή θα έχει ως συνέπεια καθαρό νερό, στρωτή ροή του και σωστή ανάπτυξη των οικοσυστημάτων με μεγαλύτερη βιοποικιλότητα. Αυτό ήταν επίσης κεντρική αναφορά της δικής μου τοποθέτησης στο συνέδριο της Κίνας.

* Περιβαλλοντολόγος, καθηγήτρια στο Τμήμα Χημείας του Πανεπιστημίου Πατρών

ℹ️ Το «Great River Forum» πραγματοποιήθηκε στην πόλη Γουχάν στην Κίνα στις 25-27 Σεπτεμβρίου 2025 με διοργανωτές το περιφερειακό γραφείο της UNESCO για την Ανατολική Ασία και τον δήμο της Γουχάν.