Η ανάρτηση του πρωθυπουργού για τον Αγνωστο Στρατιώτη και η ανάθεση της προστασίας του στο υπουργείο Εθνικής Αμυνας, όπως έγραψε, ανέδειξαν τους φόβους των κυρίαρχων του πολιτικού συστήματος της χώρας μπροστά στο ενδεχόμενο της δημιουργίας ενός λαϊκού κινήματος. Από ποιους θα προστατεύει τον Αγνωστο Στρατιώτη το υπουργείο Εθνικής Αμυνας; Σε ποιους ανήκει; Ο Αγνωστος Στρατιώτης δεν είναι φετίχ. Συνδέει το παρελθόν με το παρόν και εμπνέει τους πολίτες. Διότι συμβολίζει τις θυσίες του λαού για την υπεράσπιση της πατρίδας, όταν η θυσία αυτή έχασε τον ονομαστικό της χαρακτήρα και ο πόλεμος έγινε ολοκληρωτικός με εκατόμβες νεκρών με τα μέσα μαζικής καταστροφής, αρχής γενομένης από τον Μεγάλο Πόλεμο του 1914. Γι’ αυτό το μνημείο προσέλαβε αυτή την ονομασία.
Ανήκει λοιπόν στον λαό, είναι χώρος λαϊκός. Ο λαός μαζί με τους νεκρούς του. Ποιος τόλμησε να βανδαλίσει το μνημείο ώστε να χρήζει προστασίας; Η κατάλυση του χώρου μπροστά στον Αγνωστο αποτελεί πράξη αντιδημοκρατική, έρχεται μάλιστα να τον μετατρέψει σε εστία έντασης, διότι οι πολίτες θα διεκδικήσουν τον χώρο τους ως χώρο έκφρασης. Στοχεύει προφανώς εν όψει της έναρξης της δίκης για τα Τέμπη το αυθόρμητο λαϊκό κίνημα που φάνηκε να αναζωπυρώνεται με την απεργία πείνας του Πάνου Ρούτσι.
Ομως τα μηνύματα από την ανάρτηση του πρωθυπουργού θα πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη. Διότι πρόκειται για απόφαση του ενός, του πρωθυπουργού, φωτογραφίζοντας τον τρόπο λειτουργίας του πολιτικού συστήματος της χώρας. Αποφασίζει πάντα ο ένας αποδομώντας την έννοια του «κυρίαρχου λαού» που ως κυρίαρχος αποτελεί κοσμητικό επίθετο. «Η ίδια λέξη, διαπίστωνε ο Τζόρτζο Αγκάμπεν υπογραμμίζοντας την εγγενή αμφισημία της έννοιας του λαού, καλύπτει τόσο το συνταγματικό πολιτικό υποκείμενο όσο και την τάξη που, de facto αν όχι de jure, αποκλείεται από την πολιτική». Γι’ αυτό ο Χανς Κέλσεν σημείωνε ότι είναι σαφές πως καμία από τις υφιστάμενες «αντιπροσωπευτικές λεγόμενες δημοκρατίες δεν είναι πραγματικά αντιπροσωπευτική». Στη χώρα μας όλα αυτά παίρνουν την ακραία τους μορφή. Γι’ αυτό θα πρέπει να απαιτήσουμε ως «κυρίαρχος λαός» η αναθεώρηση του Συντάγματος που επίκειται, να μη γίνει για να παραμείνουν όλα ίδια, π.χ. με το άρθρο 16 που ήδη έχει καταλυθεί ή με το άρθρο 86 ώστε αλλάζοντας να παραμείνει επί της ουσίας ίδιο, όπως μας προϊδεάζουν όσα συμβαίνουν με αφορμή τα Τέμπη και το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ. Την εποχή που η τεχνολογία επιτρέπει να αποφασίζουμε όλοι για όλα, είναι δυνατό να εκχωρείται η ψήφος ως λευκή επιταγή, είναι δυνατό ο ένας να κυβερνά έναν ολόκληρο λαό ερήμην του; Η αναθεώρηση του Συντάγματος πρέπει να είναι ουσιαστική προς την πλευρά μιας αμεσότερης δημοκρατίας. Η εκθετική εξέλιξη της τεχνολογίας το επιτρέπει, οι δημοκρατικοί θεσμοί το απαιτούν.
Ο Αγνωστος Στρατιώτης είναι εκεί για να συνομιλεί με τους απογόνους του διότι αποτελεί σύμβολο διαχρονικό, είναι εκεί για να εμπνέει τους νέους. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, κατά τη συνομιλία που είχε με τον πρωθυπουργό την επομένη της ανάρτησής του, εξέφρασε την άποψη ότι «ο ιδεώδης τρόπος να εξετάσουμε το θέμα, πώς θέλουμε να είναι το Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη, είναι να το αποστειρώσουμε από την τρέχουσα πολιτική επικαιρότητα». Πρόκειται για τη στείρα αντίληψη του ιστορικισμού που ασπάζονται μερικοί ιστορικοί. Γι’ αυτούς, η Ιστορία είναι μια αποκομμένη ήπειρος, μια οριστικά τελειωμένη διαδικασία: μια συσσώρευση άψυχων στοιχείων, έτοιμων να ταξινομηθούν χρονολογικά, να αρχειοθετηθούν και να αποτεθούν σε ένα μουσείο. Απέναντι σε αυτή την αντίληψη αντιπαρατίθεται μια αντίληψη της Ιστορίας θεμελιωμένη πάνω στην ιδέα μιας ανοιχτής διαχρονικότητας: Το παρελθόν δεν εγκαταλείπει ποτέ το παρόν κι αυτά τα δύο δεν μπορούν να διαχωριστούν. Το παρελθόν παραμένει εντός μας και κατά συνέπεια μπορεί να επανενεργοποιηθεί. Τίποτα δεν χάνεται οριστικά. Γι’ αυτό οι εορτασμοί των επετείων, με τον τρόπο που εορτάζονται, επιχειρούν να απομονώσουν το παρελθόν από τις δυνατότητες του παρόντος.
Ομως το να αφυπνίσει κανείς το παρελθόν -«να αφυπνίσουμε τους νεκρούς», να αποκτήσουμε μια γόνιμη σχέση μαζί τους και να αναγνωρίσουμε μια «ενεργό» παρουσία τους στην κοινωνία μας- δεν είναι εύκολο πράγμα. Σύμφωνα με τον Βάλτερ Μπένγιαμιν, Εβραίο φιλόσοφο που επέλεξε την αυτοκτονία μπροστά στη σύλληψή του από τους ναζί, να ενεργοποιήσουμε και πάλι το παρελθόν σήμαινε να αλλάξουμε το παρόν, επομένως ήταν γι’ αυτόν ένα εγγενώς πολιτικό έργο.
Γιατί τους τρομάζει ο Αγνωστος Στρατιώτης; Τι φοβούνται; Φοβούνται εκείνη τη στιγμή που ο Μπένγιαμιν ονομάζει «επίκαιρο χρόνο», δηλαδή εκείνη την ιδιαίτερη στιγμή όπου «η ανάμνηση ξεπηδάει… τη στιγμή του κινδύνου» όταν το παρελθόν επανενεργοποιείται και αλληλεπιδρά με το παρόν για να σχηματίσει μαζί του ένα είδος συναστρίας, για να πραγματώσουν τις ελπίδες των νικημένων έτσι ώστε να δώσουν μια νέα ζωή στις επιθυμίες και τις προσδοκίες τους.
*Τ. αρχιμηχανικος ΟΣΕ, πολιτικός μηχανικός ΑΠΘ
