Η εκπαίδευση προετοιμάζει τα παιδιά και τους νέους, ώστε να είναι δραστήριοι δημοκρατικοί πολίτες της Ευρώπης, και τα προγράμματα ανταλλαγής, όπως το Erasmus+, αποτελούν πολύτιμο εργαλείο για τον σκοπό αυτόν. Στη διάσκεψη της Ε.Ε. για τη νεολαία στην Κοπεγχάγη (21-23 Σεπτεμβρίου 2025) ακούσαμε τη φωνή των νέων για το μέλλον του Erasmus+.
Ευρωπαίοι και δημοκράτες στην καρδιά
Προερχόμαστε από διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές και κουλτούρες απ’ όλη την Ευρώπη. Μεγαλώσαμε σε διαφορετικά πολιτικά συστήματα, με διαφορετικές γλώσσες, και έχουμε επηρεαστεί από διαφορετικές ιστορίες. Ομως, μας ενώνει κάτι δυνατό: το αίσθημα ότι είμαστε Ευρωπαίοι στην καρδιά. Εν μέσω αυξανόμενων παγκόσμιων εντάσεων και αβεβαιότητας, η αίσθηση αυτή έχει σήμερα περισσότερη αξία απ’ ό,τι εδώ και γενιές.
Γι’ αυτό η ιδιότητα του πολίτη, η πολιτειότητα, είναι τόσο σημαντική δεξιότητα. Ολοι συμφωνούμε ότι ο γραμματισμός, τα μαθηματικά, οι θετικές επιστήμες και οι ψηφιακές δεξιότητες είναι αναγκαία εφόδια. Ομως, κάθε νέος και νέα στην Ευρώπη θα πρέπει να μαθαίνει και πώς να συμμετέχει υπεύθυνα στα κοινά, να σκέφτεται με κριτικό πνεύμα τον κόσμο γύρω μας και να συμμετέχει ενεργά στη δημοκρατία. Η πολιτειότητα δεν μπορεί να είναι απλά μια εξτρά επιλογή· η σημασία της είναι κρίσιμη για τις σύγχρονες ευρωπαϊκές κοινωνίες μας.
Σήμερα, το 74% των πολιτών σε ολόκληρη την Ενωση βλέπει τον εαυτό του ως πολίτη της Ε.Ε. –ποσοστό-ρεκόρ. Δύο στους τρεις πιστεύουν ότι οι Ευρωπαίοι έχουν περισσότερα κοινά, παρά διαφορές. Τα σημάδια είναι ενθαρρυντικά αλλά εύθραυστα. Οι δημοκρατίες δεν πρέπει να θεωρούνται δεδομένες. Σε ολόκληρη την ήπειρο βλέπουμε στοιχεία πόλωσης, παραπληροφόρησης και μείωσης της εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Σε μια εποχή στην οποία η Ευρώπη ενισχύει τις ικανότητες άμυνας και ασφάλειάς της, είναι εξίσου σημαντικό να ενισχύσουμε την ανθεκτικότητα της δημοκρατίας και να αποκτήσουμε κοινή αντίληψη για το ποιοι είμαστε. Αν δεν εξοπλίσουμε τις επόμενες γενιές με τα εργαλεία για να αντιμετωπίσουν αυτές τις προκλήσεις, δεν μπορούμε να θεωρούμε δεδομένο ότι θα υπερασπιστούν τη δημοκρατία, μόνο και μόνο επειδή το ίδιο κάναμε εμείς.
Η πολιτειότητα και η κοινή αίσθηση της ευρωπαϊκής ταυτότητας πρέπει να διδάσκονται, να αποτελούν κομμάτι της εκπαίδευσης, να τις ζούμε. Αυτό σημαίνει να εξοπλίζουμε τους νέους μας με την ικανότητα να αμφισβητούν, να σκέφτονται με κριτικό πνεύμα, να κάνουν δύσκολες συζητήσεις και να αισθάνονται ότι είναι μέρος ενός ευρύτερου συνόλου, που είναι μεγαλύτερο από τους ίδιους. Η δημοκρατία δεν είναι μόνο κοινοβούλια και δικαστήρια. Είναι και η αίσθηση του «εμείς»: η αίσθηση ότι έχουμε κοινή ιστορία, κοινό πολιτισμό και κοινές αξίες, που αξίζει να μεταβιβάσουμε στις επόμενες γενιές.
Το Erasmus+ διαδραματίζει ζωτικό ρόλο
Η ανάπτυξη των αντανακλαστικών του υπεύθυνου πολίτη πρέπει να ξεκινά στο σχολείο, ήδη από μικρή ηλικία. Σε ολόκληρη την ήπειρο, εκπαιδευτικοί και εκπαιδευτές εργάζονται άοκνα, για να εφοδιάσουν τους μαθητές με γνώσεις για το αλφάβητο, για την άλγεβρα και για τους αλγόριθμους. Η απόκτηση ενός ισχυρού και σταθερού συνόλου βασικών δεξιοτήτων προετοιμάζει τους νέους και τις νέες να προχωρήσουν στην εκπαίδευση, τη σταδιοδρομία και τη ζωή τους, είτε το όνειρό τους είναι η ξυλουργική είτε η καρδιολογία. Ομως, εκτός από την εκπαιδευτική πορεία των παιδιών, τα σχολικά συστήματα της Ευρώπης αποτελούν το θεμέλιο που επιτρέπει στους νέους και τις νέες να σκέφτονται αναλυτικά, να έχουν κριτική σκέψη και, τελικά, να γίνονται πολίτες δημοκρατιών με ικανότητες και αυτοπεποίθηση.
Το Erasmus+ μπορεί να διαδραματίσει ζωτικό ρόλο στην εξέλιξη αυτή. Το πρόγραμμα Erasmus είναι ένα από τα σπουδαιότερα και πιο αγαπημένα success stories της Ευρώπης. Εχουν συμμετάσχει σ’ αυτό πάνω από 16 εκατομμύρια άτομα ώς τώρα και έχει δημιουργήσει πολλές γενιές νέων, με μια πραγματικά ευρωπαϊκή ταυτότητα. Εχει κερδίσει μυαλά, διευρύνοντας τις εκπαιδευτικές ευκαιρίες για πολλούς νέους και νέες. Εχει κερδίσει τις καρδιές, δείχνοντας στους νέους και τις νέες διαφορετικούς τρόπους ζωής, επιτρέποντάς τους να ζήσουν σε διαφορετικές κουλτούρες, με τρόπους που εμπλουτίζουν και ενισχύουν την αμοιβαία κατανόηση μεταξύ των Ευρωπαίων. Μπορεί να τρώμε διαφορετικά φαγητά και να ακούμε διαφορετικά είδη μουσικής, αλλά μοιραζόμαστε κοινές αξίες. Πρέπει τώρα να φροντίσουμε να πάμε παραπέρα.
Σήμερα, πάρα πολλοί νέοι και νέες εξακολουθούν να μην αξιοποιούν τις μεγάλες ευκαιρίες κινητικότητας του Erasmus. Αυτό πρέπει ν’ αλλάξει. Ηρθε η στιγμή να δείξουμε τόλμη. Προγράμματα με ιστορικό επιτυχίας, όπως το Erasmus+, θα πρέπει να συνεχιστούν και να αποκτήσουν ακόμη μεγαλύτερη κοινωνική και εκπαιδευτική εμβέλεια. Μια εμπειρία στο εξωτερικό —έστω και μίας βδομάδας— ίσως ήδη από το δημοτικό, μπορεί να αλλάξει τη ζωή ενός νέου μαθητή ή μαθήτριας, ιδίως των παιδιών που διαφορετικά δεν θα εγκατέλειπαν ποτέ την πόλη ή τη χώρα τους. Μπορεί να ανοίξει τα μυαλά, να εξάψει την περιέργεια και να αρχίσει να χτίζει το ζωτικό αίσθημα ότι ανήκουμε στην Ευρώπη. Το όραμά μας είναι σαφές: Ανεξάρτητα από το υπόβαθρο ή τον τόπο καταγωγής του, κάθε παιδί στην Ευρώπη αξίζει την ευκαιρία να ανακαλύψει τι το ενώνει με την Ευρώπη —όχι μόνο στο διαβατήριο, αλλά και στην καρδιά του. Το επόμενο πρόγραμμα Erasmus+ θα συμβάλει σημαντικά σ’ αυτό.
Από τις 21 έως τις 23 Σεπτεμβρίου, νέοι και νέες από ολόκληρη την Ευρώπη συγκεντρώθηκαν στην Κοπεγχάγη για τη διάσκεψη της Ευρωπαϊκής Ενωσης για τη νεολαία, ακρογωνιαίο λίθο του διαλόγου της Ε.Ε. με τη νεολαία [https://youth.europa.eu/get-involved/eu-youth-dialogue/what-eu-youth-dialogue_el]. Το φετινό θέμα -το μέλλον του Erasmus+- είναι κομβικό για όλα όσα απασχολούν τους νέους και τις νέες της Ευρώπης: ευκαιρίες, συμπεριληπτικότητα και το αίσθημα ότι ανήκουν σε κάτι ευρύτερο. Ξέρουν καλύτερα απ’ όλους τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν και τις φιλοδοξίες που έχουν για το μέλλον. Γι’ αυτό και εμείς, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής δεν πρέπει μόνο να τους ακούσουμε αλλά και να είμαστε πρόθυμοι να αναλάβουμε δράση και να αντλήσουμε πολύτιμα διδάγματα από τη συμμετοχή μας στη φετινή διάσκεψη για τη νεολαία.
Για την υπεράσπιση της Ευρώπης δεν αρκούν μόνο προϋπολογισμοί και μεραρχίες. Η Ευρώπη πρέπει να ζει στο μυαλό και στην καρδιά των ανθρώπων. Η διασφάλιση του μέλλοντός μας δεν έγκειται μόνο στην προστασία των συνόρων, αλλά και στην προστασία των αξιών: της δημοκρατίας, της αλληλεγγύης και της ελευθερίας. Το έργο αυτό ξεκινά στην τάξη, με προγράμματα ανταλλαγής και στις καθημερινές εμπειρίες που κάνουν τους νέους και τις νέες να αισθάνονται κομμάτι της Ευρώπης. Η επόμενη γενιά θα υπερασπιστεί την Ευρώπη, μόνο εάν τη νιώθει πραγματικά δική της. Ας φροντίσουμε να γίνει.
*Εκτελεστική αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τα Κοινωνικά Δικαιώματα και τις Δεξιότητες, τις Ποιοτικές Θέσεις Εργασίας και την Ετοιμότητα.
** Δανός υπουργός Παιδείας και προεδρεύων του Συμβουλίου Παιδείας, Νεολαίας, Πολιτισμού και Αθλητισμού του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης.
