Οι δρόμοι της χώρας έχουν μετατραπεί σε πεδία μάχης. Κάθε μέρα στην Ελλάδα δύο άνθρωποι χάνουν στον δρόμο τη ζωή τους, δέκα ακροβατούν μεταξύ ζωής και θανάτου, δεκάδες ακόμη τραυματίζονται. Κι αυτά είναι μόνο τα επίσημα στοιχεία που καταγράφονται. Εκατοντάδες συγκρούσεις και μια συνεχώς αυξανόμενη βία δεν θα φτάσουν ποτέ στα δελτία ειδήσεων. Κι όμως, αυτή η φρίκη σερβίρεται σαν δελτίο καιρού. Ψυχρά, απρόσωπα: «Σήμερα, δύο νεκροί, δέκα τραυματίες…». Σαν να μιλάμε για θερμοκρασίες, όχι για ζωές. Μα δεν είναι αριθμοί. Είναι άνθρωποι. Είναι γονείς που δεν θα γυρίσουν σπίτι, παιδιά που θα μεγαλώσουν με κενό στο τραπέζι, οικογένειες που διαλύονται σε μια στιγμή. Είναι όνειρα κομμένα βίαια στη μέση.
Η βολική αφήγηση της «ατομικής ευθύνης»
Η πολιτεία και τα ΜΜΕ επιμένουν να εστιάζουν στην ατομική ευθύνη. «Ετρεχε», «μιλούσε στο κινητό», «παραβίασε το κόκκινο». Βεβαίως και η συμπεριφορά του οδηγού παίζει ρόλο· στους δρόμους κυκλοφορούν οδηγοί που δεν θα έπρεπε να οδηγούν. Ομως η υπερβολική έμφαση σε μεμονωμένα περιστατικά λειτουργεί σαν άλλοθι. Ενα βολικό αφήγημα που επιτρέπει στους αρμόδιους να αποποιούνται τις δικές τους ευθύνες: για τις υποδομές που σκοτώνουν, για την απουσία πρόληψης, για την έλλειψη εκπαίδευσης και κοινωνικής κουλτούρας οδικής ασφάλειας.
Κυρίως, αποσιωπάται το γεγονός ότι οι δρόμοι μας είναι αποκλειστικοί. Δεν είναι φτιαγμένοι για όλους. Αγνοούν τον πεζό, τον ηλικιωμένο, το άτομο με αναπηρία, τον γονιό με καρότσι, τον ποδηλάτη. Η απουσία συμπερίληψης μετατρέπεται σε μόνιμο αποκλεισμό, σε καθημερινή βία που δεν καταγράφεται ποτέ στα στατιστικά.
Δρόμοι-παγίδες, πόλεις-εμπόδια
Στην Ελλάδα υπάρχουν ακόμη εθνικές οδοί χωρίς διαχωριστικές νησίδες. Στις πόλεις, οι διαβάσεις είναι ξεθωριασμένες, ο φωτισμός ανεπαρκής, τα πεζοδρόμια κατειλημμένα από σταθμευμένα αυτοκίνητα. Οι ποδηλατόδρομοι παραμένουν εξωτική πολυτέλεια, την ώρα που σε χώρες όπως η Ολλανδία ή η Δανία αποτελούν αυτονόητο δικαίωμα για ασφαλή μετακίνηση. Για όποιον δεν οδηγεί αυτοκίνητο, η καθημερινότητα μοιάζει με λαβύρινθο επιβίωσης. Αυτό δεν είναι μόνο έλλειψη υποδομών, είναι θεσμοθετημένη απουσία συμπερίληψης. Η πραγματικότητα είναι αμείλικτη: όταν το περιβάλλον είναι φτιαγμένο για να σε σκοτώσει ή να σε αποκλείσει, δεν μπορείς να ρίχνεις όλο το βάρος στο «ανθρώπινο λάθος».
Κύμα βίας και επιθετικότητας
Πέρα από τις ίδιες τις συγκρούσεις, στους δρόμους μας ξεδιπλώνεται καθημερινά ένα διαρκώς αυξανόμενο κύμα βίας. Μπούλινγκ στους πεζούς, στους ποδηλάτες, στον πιο αργό από εμάς οδηγό που βρέθηκε μπροστά μας, κορναρίσματα, παραβάσεις, προσβολές, απειλές. Είναι η εικόνα μιας κοινωνίας που βιάζεται, που αδιαφορεί, που στερείται παιδείας και σεβασμού. Οι δρόμοι μας είναι καθρέφτης της κοινωνικής μας κατάστασης. Και αυτός ο καθρέφτης δείχνει κατάρρευση.
Η επιλογή της καταστολής
Αντί να επενδύσουμε στην πρόληψη και την αγωγή, καταφύγαμε ξανά στη λογική της καταστολής. Περισσότερα πρόστιμα, περισσότερες κάμερες, επικοινωνιακές εξαγγελίες. Κι όμως, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η πραγματική αλλαγή ήρθε αλλού όταν το κράτος αποφάσισε να βάλει την ανθρώπινη ζωή πάνω απ’ όλα. Στη Σουηδία, το πρόγραμμα Vision Zero μείωσε στο μισό τα θανατηφόρα τροχαία μέσα σε δύο δεκαετίες. Στο Λονδίνο, η μείωση του ορίου ταχύτητας στις γειτονιές έσωσε χιλιάδες ζωές. Εδώ, ακόμα συζητάμε αν «χωράει ποδηλατόδρομος».
Η μόνη μακροπρόθεσμη λύση είναι η εκπαίδευση
Και εδώ φτάνουμε στην ουσία. Αν δεν επενδύσουμε στην εκπαίδευση από το νηπιαγωγείο μέχρι την ανανέωση διπλώματος, καμία ουσιαστική αλλαγή δεν θα υπάρξει. Οι σημερινοί οδηγοί, με τις συνήθειες και τις νοοτροπίες που κουβαλούν, δεν θα αλλάξουν θεαματικά. Αυτό που μπορούμε και έχουμε χρέος να κάνουμε είναι να χτίσουμε τις βάσεις για τις επόμενες γενιές.
Χρειάζεται μια μακρόπνοη στρατηγική:
● μαθήματα κυκλοφοριακής αγωγής, σεβασμού και συνύπαρξης στα σχολεία
● προγράμματα ευαισθητοποίησης για όλες τις ηλικιακές ομάδες
● αυστηρά και διαφανή κριτήρια στην εκπαίδευση και αξιολόγηση οδηγών
● δωρεάν επικαιροποίηση κανόνων και δεξιοτήτων σε κάθε ανανέωση διπλώματος
● πολιτικές που ενσωματώνουν όλες τις ομάδες χρηστών του δρόμου, ώστε να πάψουν να υπάρχουν «αόρατοι πολίτες».
Επενδύουμε σήμερα ώστε σε δύο ή τρεις γενιές να μπορούμε να μιλάμε για ειρήνη στους δρόμους. Για κοινωνίες που σέβονται τη ζωή, τη διαφορετικότητα και την ισότιμη πρόσβαση στον δημόσιο χώρο και όχι για κοινωνίες που μετρούν ζωές σε στατιστικούς πίνακες.
Τα τροχαία δεν είναι φυσικό φαινόμενο ούτε «αναπόφευκτη μοίρα». Είναι κοινωνικό έγκλημα, αποτέλεσμα της αδιαφορίας μιας πολιτείας που δεν μπόρεσε να προστατέψει και να συμπεριλάβει όλους τους πολίτες της. Η επιλογή είναι μπροστά μας: ή συνεχίζουμε τον στρουθοκαμηλισμό ή αποφασίζουμε να επενδύσουμε σοβαρά στην πρόληψη, στις υποδομές και κυρίως στην εκπαίδευση. Γιατί μόνο τότε θα μπορέσουμε να πούμε ότι χτίζουμε έναν πολιτισμό που σέβεται τη ζωή.
*Πρόεδρος Πανελλήνιου Συλλόγου Εκπαιδευτών Οδήγησης (ΠΣΕΟ)
