Η Κρήτη ως γεωγραφική περιοχή και σήμερα ως γεω-οικονομική συνθήκη πασχίζει επί αιώνες να «κατασκευάσει» την πολιτική και τη βιο-κοινωνική ταυτότητά της. Από την εποχή που τη διοίκηση του νησιού είχαν οι Ενετοί και μετέπειτα οι Οθωμανοί εδώ και έναν αιώνα (έτος 1913) η Κρήτη διοικητικά ανήκει στο ελληνικό κράτος. Οι πραγματολογικοί ορίζοντες στην Ανατολική Μεσόγειο αλλάζουν ραγδαίως, αλλά η Κρήτη ως πολιτική μορφή ζωής μετά την ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος μοιάζει «μαρμαρωμένη»!
Οταν έφθασα στην Κρήτη για πρώτη φορά, αυτό έγινε για επαγγελματικούς λόγους. Ως καθηγητής Πανεπιστημίου έλαβα μέρος σ’ ένα συνέδριο στο Ρέθυμνο, στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Το ίδιο έγινε και έπειτα από μερικά χρόνια κατά την πρώτη δεκαετία του εικοστού πρώτου αιώνα στο Ηράκλειο. Το Πανεπιστήμιο Κρήτης βρισκόταν στον επιστημολογικό κολοφώνα του. Δυστυχώς για μένα οι επαγγελματικές υποχρεώσεις μου εκείνη την εποχή δεν μου επέτρεψαν να καταλάβω τι ακριβώς συμβαίνει στο βιο-κοινωνικό επίπεδο και προ πάντων στα πεδία της οικονομικής αυτοσύστασης της Κρήτης.
Χρειάσθηκαν να περάσουν τα χρόνια και να επισκεφθώ το νησί πριν από λίγες εβδομάδες (έτος 2025) και τότε αισθάνθηκα ότι το εσωτερικό ταξίδι της ζωής μου δεν μπόρεσε να βρει αντιστοιχίες στον εξωτερικό κόσμο της Κρήτης. Θα συνοψίσω τις εμπειρίες μου και τα βιώματά μου στην Κρήτη σε πέντε σημεία: Το πρώτο είναι καθαρά ενδοπροσωπικό. Το δεύτερο έχει να κάνει με τις διασυνδέσεις των κατοίκων ενός τόπου με την ίδια τη δυναμική του τόπου. Το τρίτο θέτει το ερώτημα εάν ο τόπος (π.χ. η Κρήτη) μπορεί να αναπτύξει κανονιστικές προοπτικές υπέρβασης του εαυτού της. Το τέταρτο, τι σημαίνει η ενσωμάτωση της Κρήτης στην ελληνική εθνική συνείδηση. Και τέλος, το πέμπτο θέτει το ερώτημα ποια είναι η θέση της Κρήτης στη νέα αναδυόμενη γεω-οικονομική συνθήκη της Ανατολικής Μεσογείου.
Η ενδοπροσωπική σχέση μου με την Κρήτη ως τρόπο ζωής αρχίζει και τελειώνει στην εξής διαπίστωση: η Κρήτη ως απέραντη τουριστική επιχείρηση έχει απαξιώσει, έχει αρνηθεί τον εαυτό της. Στην πρόσφατη επίσκεψή μου όλα τα βήματά μου με οδηγούσαν σε «τοπόσημα» όπου δεν συναντούσες την Κρήτη, αλλά «το εκθεσιακό κέντρο Κρήτη»!
Η δεύτερη συνειδησιακή συνιστώσα αναφέρεται στη σχέση που έχουν οι Κρήτες με τις προοπτικές του τόπου τους. Ενώ επί Ενετοκρατίας και αργότερα επί οθωμανικής κυριαρχίας οι ορίζοντες του τόπου ήταν ανοιχτοί με οικονομικές δραστηριότητες που «κατασκεύαζαν» τις κοινωνικές συνειδήσεις, στην εποχή του ελληνικού κράτους η Κρήτη έχει μετασχηματισθεί σ’ ένα απέραντο τουριστικό στρατόπεδο φιλοξενίας αλλοδαπών. Η ερώτηση που κάνουν όλοι είναι η εξής: «Εσύ από πού είσαι;»! Οταν τους απαντούσα ότι η καταγωγή μου είναι από το «υπερπέραν» κανείς δεν καταλάβαινε! Η κατ’ εξοχήν οικονομική δραστηριότητα στην Κρήτη ονομάζεται τουρισμός. Αυτή η δραστηριότητα εγκλωβίζει τις συνειδήσεις των ανθρώπων και τους «μεταμορφώνει» σε «κυνηγούς κεφαλών». Αυτό σημαίνει ότι ο καπιταλισμός (το κέρδος) καθίσταται η πρώτη αρχή οργάνωσης της ανθρώπινης ζωής.
Το τρίτο σημείο των αναλύσεών μου αναφέρεται στις πραγματολογικές δυνατότητες να αναπτύξει η Κρήτη κοινωνικές δυνάμεις, οι οποίες θα την οδηγήσουν στην κοινωνική και οικονομική αυταξία. Κατά την άποψή μου κάτι τέτοιο ως μελλοντική προοπτική είναι αδύνατον. Σε συνειδησιακό επίπεδο η Κρήτη επωμίζεται το επιχειρησιακό βάρος να γίνει «υπηρέτρια των Ευρωπαίων τουριστών». Τα λεγόμενα αναπτυξιακά έργα της τελευταίας τριακονταετίας έχουν ακριβώς αυτόν τον στόχο. Οι τεχνικές υποδομές για τον παγκόσμιο ρόλο που ανέλαβε η Κρήτη είναι υποδομές της δεκαετίας του ’60. Ισως θα χρειασθεί μετά το έτος 2050 να κατασκευασθεί ένας υπόγειος σιδηρόδρομος από το Λασίθι μέχρι τα Χανιά για να εξυπηρετήσει τα πλήθη των τουριστών! Στο τέταρτο σημείο των αναλύσεών μου θα είμαι εντελώς επιγραμματικός. Η συμβολή της Κρήτης στην «κατασκευή» της εθνικής συνείδησης του νεοελληνικού κράτους είναι εντελώς ανύπαρκτη! Δεν αναφέρομαι στους αγώνες εξέγερσης των Κρητών κατά των Οθωμανών. Εννοώ ότι ήδη στην ηπειρωτική Ελλάδα έχει «κατασκευασθεί» η εθνική συνείδηση. Η μεταγενέστερη ενσωμάτωση της Κρήτης στο νεοελληνικό κράτος, όπως αποδεικνύεται εκ των υστέρων, δεν προσθέτει νέα συνειδησιακά στοιχεία.
Τέλος, το πέμπτο σημείο των αναλύσεών μου για μένα είναι και το σπουδαιότερο: Ποια είναι η θέση της Κρήτης στη νέα γεω-οικονομική συνθήκη που διαμορφώνεται στην Ανατολική Μεσόγειο; Δεν θα απαντήσω σ’ αυτό το ερώτημα. Αλλά θα κάνω μόνο μια μονολεκτική παρατήρηση. Οσο η Κρήτη ως συνείδηση και ως τρόπος ζωής παραμένει εγκλωβισμένη στο επιχειρησιακό πνεύμα του τουρισμού δεν θα μπορέσει να παίξει κανέναν ρόλο στις νέες συνθήκες που διαμορφώνονται στην Ανατολική Μεσόγειο.
*Πολιτικός φιλόσοφος
