Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) —μέσω της τριετούς καμπάνιας του για την πρόληψη των αυτοκτονιών— ζητά να «αλλάξουμε αφήγημα». Η αλλαγή του αφηγήματος προϋποθέτει, μεταξύ άλλων, συστημική αλλαγή: ριζικές μεταρρυθμίσεις σε όλες τις εκφάνσεις του κοινωνικού βίου. Ο ΠΟΥ τονίζει ότι η αυτοκτονία είναι μείζον ζήτημα δημόσιας υγείας και καλεί τις εθνικές κυβερνήσεις να θέσουν το θέμα ψηλά στην πολιτική ατζέντα και να δεσμευτούν σε συγκεκριμένα θεσμικά μέτρα για την πρόληψη της θνησιμότητας από αυτοκτονία και την προστασία της ζωής.
Περισσότεροι θάνατοι από αυτοκτονία παρά από πόλεμο
Παγκοσμίως, οι ετήσιοι θάνατοι από αυτοκτονία (πάνω από 720.000) υπερβαίνουν τους θανάτους από πολεμικές συγκρούσεις. Το 2021 η αυτοκτονία ήταν η τρίτη αιτία θανάτου στις ηλικίες 15–29 και το 73% των θανάτων σημειώθηκε σε χώρες χαμηλού/μεσαίου εισοδήματος. Στην Ελλάδα, την περίοδο 2012–2022 καταγράφηκαν συνολικά τουλάχιστον 5.677 θάνατοι από αυτοκτονία. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής (ΕΛΣΤΑΤ), το 2022 παρουσιάστηκε αύξηση 11,2% σε σύγκριση με το 2021: από 467 (2021) σε 516 (2022). Ωστόσο, τα στοιχεία αυτά δεν αποτυπώνουν πλήρως το μέγεθος του φαινομένου, εξαιτίας ελλιπούς καταγραφής. Το Παρατηρητήριο Αυτοκτονιών της «ΚΛΙΜΑΚΑ» εκτιμά 15–20 απόπειρες για κάθε αυτοκτονία. Έτσι, οι 516 θάνατοι του 2022 αντιστοιχούν σε περίπου 10.000 απόπειρες και σε πάνω από 6.000 πενθούντες, με σημαντικές ψυχοκοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις.
Ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης
Η αυτοκτονία υπερβαίνει το στενό κλινικό πλαίσιο· αποτελεί κυρίως ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης και πολιτικής ευθύνης. Ο Mark E. Button, από το Πανεπιστήμιο της Γιούτα (ΗΠΑ), υποστηρίζει ότι η αυτοκτονία αποτελεί μια μοναχική «απάντηση» στις συλλογικές αποτυχίες εξασφάλισης των όρων αξιοπρεπούς ζωής και στην άνιση κατανομή των «πρωταρχικών αγαθών» — δικαιωμάτων, πόρων και ευκαιριών. Πρόκειται για δομικές αποτυχίες που βαρύνουν την Πολιτεία — κυβέρνηση και κρατικούς θεσμούς.
Η ψυχιατρικοποίηση της οδύνης και η αποκλειστικά ψυχοπαθολογική ερμηνεία της αυτοκτονίας αποπολιτικοποιούν το φαινόμενο, το εγκλωβίζουν σε στενό κλινικό πλαίσιο και παραμερίζουν τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες που τροφοδοτούν την αυτοκτονικότητα — ανισότητες, αποσάθρωση κοινωνικών δεσμών, αποκλεισμοί.
Σειρά μελετών καταγράφει υπεραντιπροσώπευση αυτοκτονιών σε συγκεκριμένους πληθυσμούς· μια τάση που αναγιγνώσκεται ως μήνυμα για τις πολιτικές περιθωριοποίησης και αποκλεισμού. Άτομα που ανήκουν στην εργατική τάξη και βιώνουν οικονομική ανασφάλεια, άνεργοι, ΛΟΑΤΚΙ+, μετανάστες, κρατούμενοι και αποφυλακισμένοι εμφανίζουν υπεραντιπροσώπευση θανάτων. Επιπρόσθετα, άτομα που έχουν την εμπειρία αναδοχής και παιδικής κακοποίησης, αλλά και γυναίκες θύματα έμφυλης βίας παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονικότητας.
Κοινωνικές δαπάνες και κατώτατος μισθός: ανάχωμα στις αυτοκτονίες
Οι οικονομικοί παράγοντες ενισχύουν καθοριστικά την ευαλωτότητα. Η ανεργία αποτελεί σταθερό παράγοντα κινδύνου για θανάτους από αυτοκτονία, με τον κίνδυνο να αυξάνεται όσο παρατείνεται η περίοδος χωρίς εργασία. Οι οικονομικές υφέσεις και κρίσεις συνοδεύονται από άνοδο των αυτοκτονιών, ιδίως στους άνδρες. Η υπερχρέωση συνδέεται πολύ ισχυρά με την αυτοκτονία, ενώ το χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο σχετίζεται ακόμη εντονότερα με την αυτοκτονική θνησιμότητα όταν η ανάλυση γίνεται σε μικρότερες γεωγραφικές κλίμακες.
Μια συστηματική ανασκόπηση (2000–2020) για τους κοινωνικούς προσδιοριστές της θνησιμότητας από αυτοκτονία δείχνει ότι κυβερνητικές επιλογές που αφορούν την κοινωνική και δημοσιονομική πολιτική μπορούν να διαμορφώσουν ένα δίχτυ ασφαλείας για τους κοινωνικά ευάλωτους πολίτες. Συγκεκριμένα, η αύξηση των κοινωνικών δαπανών και του κατώτατου μισθού συνδέεται με χαμηλότερα ποσοστά αυτοκτονιών. Παράλληλα, στοχευμένες νομοθετικές ρυθμίσεις —όπως η αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής και έμφυλης βίας και η προστασία από διακρίσεις— σχετίζονται με αισθητή πτώση στα ποσοστά θανάτων από αυτοκτονία.
Η πολιτική ιδεολογία ως δείκτης θνησιμότητας
Παρότι πρόκειται για οικολογικές εκτιμήσεις (σε επίπεδο χώρας/περιόδων) και δεν τεκμηριώνουν ατομική αιτιότητα, υπάρχουν ενδείξεις ότι τα ποσοστά αυτοκτονιών αυξάνονται σε περιόδους συντηρητικής διακυβέρνησης. Στην Αυστραλία του 20ού αιώνα, ο Page και οι συνεργάτες του παρατήρησαν ότι τα ποσοστά ήταν υψηλότερα όταν κυβερνούσαν —σε πολιτειακό και ομοσπονδιακό επίπεδο— οι Συντηρητικοί, σε σύγκριση με τις περιόδους διακυβέρνησης από τους Εργατικούς. Ομοίως, στα δεδομένα Αγγλίας–Ουαλίας (1901–1998) τα ποσοστά αυτοκτονιών ήταν γενικά υψηλότερα σε παρατεταμένες περιόδους συντηρητικής διακυβέρνησης: κατά μέσο όρο 16–17% πάνω, σε σύγκριση με τις περιόδους κατά τις οποίες κυβερνούσαν οι Εργατικοί ή οι Φιλελεύθεροι (Shaw κ.ά., 2002). Όσον αφορά την «υπερβάλλουσα θνησιμότητα», για περίπου 45 χρόνια συντηρητικής διακυβέρνησης εκτιμάται αύξηση γύρω στο 17%. Αυτό αντιστοιχεί σε περίπου 35.000 επιπλέον θανάτους από αυτοκτονία συνολικά· δηλαδή, κατά μέσο όρο, δύο την ημέρα στα συγκεκριμένα έτη.
Αυτό μπορεί να αποδοθεί στο ότι οι προοδευτικές δυνάμεις θέτουν στο επίκεντρο το κοινωνικό κράτος και τη συλλογική ευθύνη, επενδύοντας στην προστασία εισοδήματος και στέγης, καθώς και στην καθολική πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και φροντίδας. Αντίθετα, τα συντηρητικά κόμματα, τα οποία προκρίνουν την απορρύθμιση της αγοράς εργασίας, τον άκρατο οικονομικό ανταγωνισμό και την ατομικοποίηση της ευθύνης, αποδυναμώνουν αυτές τις δικλίδες, εντείνοντας την επισφάλεια ιδίως για τους πιο ευάλωτους.
Not approved yet…
Τι συμβαίνει σήμερα στην Ελλάδα, υπό τη διακυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας, όσον αφορά την πρόληψη των αυτοκτονιών; Παρότι το 2023 —υπό την πίεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής— η κυβέρνηση αναγνώρισε το μέγεθος του προβλήματος και την ανάγκη εκπόνησης Εθνικού Σχεδίου Δράσης, δύο χρόνια μετά το σχέδιο παραμένει «στον αέρα».
Συγκεκριμένα, στην επίσημη έκθεση της χώρας (https://ja-implemental.eu/wp-content/uploads/2025/03/greece.pdf) αναφέρεται ότι το Σχέδιο βρίσκεται «υπό υπουργική ανασκόπηση, δεν έχει εγκριθεί», με ορίζοντα πενταετίας από το Ιούνιο του 2025 (!) και χαρακτήρα «σύστασης» (όχι δεσμευτικό). Επιπλέον, σημειώνεται ρητά: «Annual budget: not approved yet» (Μη εγκεκριμένος ετήσιος προϋπολογισμός). Δηλαδή, ούτε θεσμική έγκριση ούτε εξασφαλισμένες πιστώσεις για υλοποίηση υπάρχουν. Παράλληλα, η έκθεση επισημαίνει, μεταξύ άλλων, κρίσιμα κενά: την απουσία πλήρως εφαρμοσμένου και τυποποιημένου προγράμματος εκπαίδευσης επαγγελματιών πρώτης γραμμής («gatekeepers» — π.χ. γιατροί ΠΦΥ, εκπαιδευτικοί, αστυνομικοί, κοινωνικοί λειτουργοί) για την έγκαιρη αναγνώριση, την αρχική διαχείριση και την ασφαλή παραπομπή ατόμων σε κίνδυνο· την έλλειψη υπηρεσιών υποστήριξης για τους οικείους· την ανακριβή καταγραφή τόσο των αυτοκτονιών όσο και των αποπειρών αυτοκτονίας· τις ελλείψεις προσωπικού· τη μη χρήση ηλεκτρονικών ιατρικών φακέλων· και την απουσία συστήματος παρακολούθησης των παραπομπών και της μετέπειτα φροντίδας μετά από επαφή έκτακτης ανάγκης. Συνολικά, η εικόνα παραπέμπει σε δομική υστέρηση υποδομών, ανθρώπινων πόρων και διαχείρισης δεδομένων. Αυτά δεν αποτελούν αντιπολιτευτικές αιτιάσεις· τα υπογράφει το επίσημο κείμενο, το οποίο αναγνωρίζει τη στήριξη των κομμάτων για τη διαμόρφωση μιας εθνικής στρατηγικής για την πρόληψη των αυτοκτονιών.
Και όταν στα παραπάνω προστεθούν οι κοινωνικοί προσδιοριστές που οξύνουν την ευαλωτότητα —ακρίβεια και πίεση στο οικογενειακό εισόδημα, ανεργία και μακροχρόνια αποσύνδεση από την εργασία, υπερχρέωση και επιθετικές πρακτικές είσπραξης, επισφαλής στέγαση και ενεργειακή φτώχεια, εργασιακή ανασφάλεια και στάσιμος κατώτατος μισθός, καθώς και γεωγραφικές ανισότητες πρόσβασης— το ρίσκο κλιμακώνεται. Επιπλέον, η έμφυλη και ενδοοικογενειακή βία, οι διακρίσεις και η βίαιη πολιτική ρητορική (π.χ. κατά ΛΟΑΤΚΙ+, μεταναστών/προσφύγων), η κοινωνική απομόνωση ηλικιωμένων και νέων, αλλά και η υποχώρηση του κοινωνικού κράτους (βλ. υποχρηματοδότηση, αποσπασματικές παρεμβάσεις, εκχώρηση αρμοδιοτήτων σε ΜΚΟ) συνθέτουν ένα εκρηκτικό μείγμα με μετρήσιμο ανθρώπινο κόστος.
Αλλάζουμε αφήγημα, αλλάζουμε πολιτική
Αναμφισβήτητα, η πολιτική θεώρηση δεν «εξηγεί» κάθε μεμονωμένη απώλεια· όμως οι συστηματικές ανισότητες στα ποσοστά αυτοκτονιών καταδεικνύουν δομικές ευθύνες και επιβάλλουν πολιτικές μεταβολές. Αν θέλουμε στ’ αλήθεια να «αλλάξουμε το αφήγημα για την αυτοκτονία», πρέπει να αλλάξουμε πολιτική. Πρέπει να συγκροτήσουμε μια ατζέντα κοινωνικής δικαιοσύνης, με στόχο τη διασφάλιση των όρων αξιοπρεπούς ζωής για όλους, με πολιτικές που μειώνουν την έκθεση στον κίνδυνο και αυξάνουν την ψυχική και κοινωνική ανθεκτικότητα. Μια τέτοια ατζέντα μπορεί να διαμορφωθεί μόνο από μια προοδευτική κυβέρνηση που καθοδηγείται από τις αρχές της αλληλεγγύης, της ισότητας, της διαφάνειας και της λογοδοσίας, θέτοντας ως απόλυτη προτεραιότητα τη θωράκιση του κοινωνικού κράτους και του κράτους δικαίου.
Αν βρίσκεστε σε κρίση ή κάποιος δίπλα σας κινδυνεύει:
112 – Γραμμή Έκτακτης Ανάγκης (24/7). Αν υπάρχει άμεσος κίνδυνος για τη ζωή, καλέστε τώρα.
1018 – Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία (24/7, ανώνυμα). Κέντρο Ημέρας για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας, «ΚΛΙΜΑΚΑ».
10306 – Εθνική Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης (24/7, δωρεάν & ανώνυμα). Για κάθε ζήτημα ψυχικής υγείας.
15900 – Γραμμή SOS για γυναίκες θύματα βίας (24/7). Συμβουλευτική και άμεση στήριξη.
1056 – Εθνική Γραμμή για τα Παιδιά SOS (24/7). Για παιδιά/εφήβους και ενήλικες που ανησυχούν για παιδί.
*Διδάκτωρ Κοινωνικής Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Aix–Marseille (Γαλλία), Αναπληρωτής Γραμματέας Τομέα Ψυχικής Υγείας, ΠΑΣΟΚ – Κίνημα Αλλαγής
