Γιατί εξαφανίστηκαν οι «ειδικοί επιστήμονες»;

Πριν από μερικές δεκαετίες (προτού «πέσει το Τείχος» – 1989) όλοι έθεταν το ερώτημα: Γιατί εξαφανίστηκαν οι διανοούμενοι; Με το ερώτημα αυτό ουσιαστικά ετίθετο το πρόβλημα γιατί η σύγχρονη πολιτική κοινωνία παραιτείται από το κανονιστικό επίπεδο αυτοπροσδιορισμού της; Ποιον ρόλο παίζουν οι αξίες και τα κανονιστικά προγράμματα στην ιστορική προοπτική της;

Τα χρόνια πέρασαν και οι δεκαετίες η μια μετά την άλλη μάς οδήγησαν στη σύγχρονη τεχνοκρατική και γραφειοκρατική πολιτική κοινωνία, στο πραγματολογικό πλαίσιο της οποίας οι διανοούμενοι ως η κανονιστική αυτογνωσία της κοινωνίας μας εξαφανίστηκαν.

Τα τελευταία σαράντα χρόνια, με τον μετασχηματισμό της πολιτικής οργάνωσης της κοινωνίας μας σε τεχνοκρατική δομή συνέβη, το εξής πολιτικό φαινόμενο: οι επιστήμονες έπαυσαν να είναι ανεξάρτητοι διανοούμενοι, αλλά αυτοπροσδιορίζονται ως «ειδικοί επιστήμονες» οι οποίοι με τις γνώσεις τους συμβάλλουν σε μια δήθεν αποτελεσματική λειτουργία της πολιτικής. Η συνεργασία των «ειδικών επιστημόνων» με τις εκάστοτε κυβερνήσεις με τον καιρό έγινε «κανόνας πολιτικής εξουσίας». Στην περίπτωση μάλιστα της κυβέρνησης Μητσοτάκη τα πράγματα έγιναν και θεσμός: «το επιτελικό κράτος»!

Σ’ αυτό το σημείο των αναφορών μου θέλω να τονίσω ότι δεν ενδιαφέρομαι να κάνω μια εμπεριστατωμένη μελέτη των σχέσεων ανάμεσα στην επιστήμη και την πολιτική εξουσία. Ο καθένας μας μπορεί να ανατρέξει στην ερευνητική βιβλιογραφία γι’ αυτό το θέμα. Θα σημειώσω μόνον ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα συνεργασίας επιστήμης και πολιτικής εξουσίας. Και αυτό δεν είναι άλλο με τα ονοματεπώνυμα των Oπενχάιμερ και Tρούμαν. Δηλαδή ο επιστήμων Oπενχάιμερ και ο πολιτικός Tρούμαν κατά την δεκαετία του 1940 συνεργάστηκαν για να κατασκευαστεί η πραγματολογική συνθήκη της αυτοκαταστροφής της ανθρωπότητας.

Αλλά ας εξετάσουμε τώρα πώς και γιατί μετά τους διανοούμενους εξαφανίστηκαν και οι «ειδικοί επιστήμονες» ως συνεργάτες των πολιτικών. Δεν διαθέτω στοιχεία ή δεδομένα στατιστικής πώς οι επιστήμονες δελεάζονται από την πολιτική εξουσία και γίνονται οι ίδιοι αυτοί οι επιστήμονες πολιτικοί. Και σ’ αυτή την περίπτωση δεν επιδιώκουν να εφαρμοστούν σε επιτελεστικό πεδίο οι ιδέες τους, αλλά «μεταμορφώνονται» σε θέματα της επιστημονικής δραστηριότητας την οποία μετατρέπουν σε πολιτική εξουσία.

Η παγκόσμια πολιτική κοινωνία μετά την εκλογή του Tραμπ βιώνει αδιέξοδα, από τα οποία η διαφυγή είναι αδύνατη. Από την άλλη η παγκόσμια επιστημονική κοινότητα δέχεται επιθέσεις είτε όπως είναι αυτή του Tραμπ (Αμερική) είτε αυτή του Μητσοτάκη (Ελλάδα): οι Tραμπ και Μητσοτάκης (μολονότι ο ένας δεν θέλει να συναντήσει τον άλλον) συμφωνούν στο εξής: να επιτεθούμε εναντίον του ελεύθερου, ανεξάρτητου και δημιουργικού πανεπιστημίου. Εναντίον της κριτικής σκέψης που δημιουργεί τον νέο κόσμο.

Στο ερώτημα τελικά γιατί εξαφανίστηκαν οι «ειδικοί επιστήμονες» στη διεκπεραίωση των λειτουργιών της πολιτικής εξουσίας, η απάντησή μου είναι η εξής: Η πολιτική εξουσία αυτονομήθηκε έναντι της επιστημονικής σκέψης. Ταυτόχρονα η ίδια η πολιτική εξουσία «μεταμορφώθηκε» σε υπηρέτρια της οικονομικής εξουσίας. Κατά συνέπεια η επικράτηση του οικονομικού συστήματος ως πρωτεύουσας κοινωνικής δομής οδήγησε στην εξαφάνιση των «ειδικών επιστημόνων» ως συμβούλων στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας.

Ως συμπέρασμα όλων όσα αναφέρω μπορώ να τονίσω το εξής: Από τη μεταπολεμική εποχή (1945 και μετά) μέχρι τις μέρες μας η παγκόσμια πολιτική κοινωνία έχει διανύσει μακρές ιστορικές φάσεις εξέλιξης. Οσον όμως αφορά την επιστημονική σκέψη στο ίδιο το πνεύμα (Geist), η κοινωνική δυναμική μπορεί να μεταλλάσσεται αλλά στο βάθος είναι ο καθοριστικός παράγοντας στην ανθρώπινη δημιουργία. Η πολιτική εξουσία των Tραμπ ανά τον κόσμο θα σχεδιάζει το ανθρώπινο μέλλον χωρίς τους διανοούμενους και χωρίς τους «ειδικούς επιστήμονες». Αλλά το πνεύμα είναι ο ανθρώπινος δημιουργικός παράγοντας.

*Πολιτικός φιλόσοφος